Tabari
Terug naar surah 8, ayah 19

Tafseer van De Buit · Al-Anfaal · 8:19

إِن تَسْتَفْتِحُوا۟ فَقَدْ جَآءَكُمُ ٱلْفَتْحُ ۖ وَإِن تَنتَهُوا۟ فَهُوَ خَيْرٌۭ لَّكُمْ ۖ وَإِن تَعُودُوا۟ نَعُدْ وَلَن تُغْنِىَ عَنكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْـًۭٔا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلْمُؤْمِنِينَ

Als jullie (ongelovigen) om een (beslissende) overwinning vragen, waarlijk, de beslissing is reeds tot jullie gekomen en als jullie ophouden, dan is dat beter voor jullie. Maar als jullie (het strijden) hervatten, dan zullen Wij ook (Onze hulp aan de gelovigen) hervatten en jullie leger zal jullie niets baten, ook al zijn de manschappen talrijk. En waarlijk, Allah is met de gelovigen.

Tabari (1 passage)

  1. Volledige NL-vertaling van Tabari's tekst

    De uitleg van Zijn woord: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (19) (Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen; en als jullie ophouden, dan is dat beter voor jullie; en als jullie terugkeren, keren Wij terug; en jullie schare zal jullie niets baten, hoe talrijk zij ook is, en weet dat Allah met de gelovigen is.) (8:19)

    Abū Jaʿfar zei: De Verhevene, wiens lof verkondigd wordt, zegt tot de polytheïsten (mushrikīn) die de Boodschapper van Allah ﷺ bij Badr bestreden hadden: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", dat wil zeggen: als jullie Allah aanroepen om uitspraak te doen ten gunste van degene van de twee partijen die de banden van verwantschap het meest verbreekt en de onrechtvaardigste van de twee groepen, en als jullie Hem om bijstand tegen hem vragen, dan is het oordeel van Allah reeds tot jullie gekomen, en Zijn hulp voor de verdrukte tegen de verdrukker, en voor degene die het ware aanhangt tegen degene die het valse aanhangt.

    * * *

    En in de geest van wat wij hierover hebben gezegd, hebben de geleerden van de uitleg gesproken.

    * Vermelding van wie dat heeft gezegd:

    15831- Ibn Wakīʿ heeft mij verteld, hij zei: al-Muḥāribī heeft ons verteld, op gezag van Juwaybir, op gezag van al-Ḍaḥḥāk: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", hij zei: als jullie om een uitspraak vragen, dan is de uitspraak reeds tot jullie gekomen.

    15832- ... hij zei: Suwayd ibn ʿAmr al-Kalbī heeft ons verteld, op gezag van Ḥammād ibn Zayd, op gezag van Ayyūb, op gezag van ʿIkrima: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", hij zei: als jullie om een uitspraak vragen, dan is de uitspraak reeds tot jullie gekomen.

    15833- Ibn al-Muthannā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd Allāh ibn Ṣāliḥ heeft ons verteld, hij zei: Muʿāwiya heeft mij verteld, op gezag van ʿAlī, op gezag van Ibn ʿAbbās over Zijn woord: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", waarmee de polytheïsten bedoeld worden: als jullie om bijstand vragen, dan is de versterking reeds tot jullie gekomen.

    15834- Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, op gezag van Ibn Jurayj, hij zei: ʿAbd Allāh ibn Kathīr heeft mij bericht, op gezag van Ibn ʿAbbās over Zijn woord: "Als jullie om een oordeel vragen", hij zei: als jullie om de uitspraak vragen. En hij placht te zeggen: "en als jullie ophouden, dan is dat beter voor jullie; en als jullie terugkeren, keren Wij terug; en jullie schare zal jullie niets baten". Ik zei: voor de polytheïsten? Hij zei: wij weten het slechts als dat.

    15835- Muḥammad ibn ʿAmr heeft mij verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, hij zei: ʿĪsā heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid over Zijn woord: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", hij zei: het zijn de ongelovigen (kuffār) van Quraysh in hun uitspraak: "Onze Heer, doe uitspraak tussen ons en Muḥammad en zijn metgezellen!" Toen werd er tussen hen uitspraak gedaan op de dag van Badr.

    15836- Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Abū Ḥudhayfa heeft ons verteld, hij zei: Shibl heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, iets dergelijks.

    15837- Muḥammad ibn ʿAbd al-Aʿlā heeft ons verteld, hij zei: Muḥammad ibn Thawr heeft ons verteld, op gezag van Maʿmar, op gezag van al-Zuhrī: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", hij zei: Abū Jahl vroeg om een oordeel en zei: "O Allah" – daarmee Muḥammad en zichzelf bedoelend – "wie van ons beiden de zwaarste zondaar tegen U is en de banden van verwantschap het meest verbreekt, vernietig hem dan vandaag!" Allah zei: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen."

    15838- Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, hij zei: Maʿmar heeft ons bericht, op gezag van al-Zuhrī over Zijn woord: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", hij zei: Abū Jahl ibn Hishām vroeg om een oordeel en zei: "O Allah, wie van ons beiden de zwaarste zondaar tegen U is en de banden van verwantschap het meest verbreekt, vernietig hem dan vandaag!" – daarmee Muḥammad, vrede en zegeningen zij met hem, en zichzelf bedoelend. Allah, machtig en verheven, zei: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen." Toen sloegen de twee zonen van ʿAfrāʾ hem neer: ʿAwf en Muʿawwidh, en Ibn Masʿūd maakte hem af.

    15839- Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Abū Ṣāliḥ heeft ons verteld, hij zei: al-Layth heeft mij verteld, hij zei: ʿUqayl heeft mij verteld, op gezag van Ibn Shihāb, hij zei: ʿAbd Allāh ibn Thaʿlaba ibn Ṣuʿayr al-ʿAdawī, bondgenoot van de Banū Zuhra, heeft mij bericht dat degene die op die dag om een oordeel vroeg Abū Jahl was, en dat hij, toen de twee partijen elkaar troffen, zei: "Wie van ons verbreekt de banden van verwantschap het meest, en heeft ons gebracht wat onbekend is, vernietig hem dan deze morgen!" En dat was zijn vraag om een oordeel. Toen openbaarde Allah daarover: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", de ayah.

    15840- Bishr heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda over Zijn woord: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", de ayah, hij zegt: Badr was waarlijk een uitspraak en een les voor wie er lering uit trekt.

    15841- Muḥammad ibn al-Ḥusayn heeft mij verteld, hij zei: Aḥmad ibn al-Mufaḍḍal heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī, hij zei: toen de polytheïsten uit Mekka uittrokken tegen de Profeet ﷺ, grepen zij de kleden van de Kaʿba vast en vroegen Allah om bijstand en zeiden: "O Allah, help het machtigste van de twee legers, het edelste van de twee groepen en het beste van de twee stammen!" Toen zei Allah: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", Hij zegt: Ik heb hulp gegeven aan wat jullie zeiden, en dat is Muḥammad ﷺ.

    15842- Er werd ons verteld op gezag van al-Ḥusayn ibn al-Faraj, hij zei: ik hoorde Abū Muʿādh zeggen: ʿUbayd ibn Sulaymān heeft ons verteld, hij zei: ik hoorde al-Ḍaḥḥāk zeggen over Zijn woord: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", tot aan Zijn woord: "en weet dat Allah met de gelovigen is", en dat was toen de polytheïsten uittrokken om naar hun karavaan te kijken; en de mensen van de karavaan, Abū Sufyān en zijn metgezellen, hadden naar de polytheïsten in Mekka gestuurd om bijstand van hen te vragen. Toen zei Abū Jahl: "Wie van ons beiden het beste in Uw ogen is, help hem dan!" En dat is Zijn woord: "Als jullie om een oordeel vragen", Hij zegt: als jullie om bijstand vragen.

    15843- Yūnus heeft mij verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: Ibn Zayd zei over Zijn woord: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", hij zei: als jullie om de bestraffing (ʿadhāb) vragen, dan werden zij bestraft op de dag van Badr. Hij zei: en hun vragen om een oordeel was in Mekka, zij zeiden: اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ [Surah Al-Anfāl: 32] (O Allah, indien dit het ware van bij U is, laat dan stenen uit de hemel op ons regenen of breng ons een pijnlijke bestraffing). Hij zei: toen kwam de bestraffing tot hen op de dag van Badr. En Hij berichtte over de dag van Uḥud: "en als jullie terugkeren, keren Wij terug; en jullie schare zal jullie niets baten, hoe talrijk zij ook is, en weet dat Allah met de gelovigen is".

    15844- Ibn Wakīʿ heeft ons verteld, hij zei: Ibn Fuḍayl heeft ons verteld, op gezag van Muṭarrif, op gezag van ʿAṭiyya, hij zei: Abū Jahl zei op de dag van Badr: "O Allah, help de best geleide van de twee groepen, en het beste en voortreffelijkste van de twee groepen!" Toen werd geopenbaard: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen."

    15845- ... hij zei: ʿAbd al-Aʿlā heeft ons verteld, op gezag van Maʿmar, op gezag van al-Zuhrī: dat Abū Jahl degene was die om een oordeel vroeg op de dag van Badr en zei: "O Allah, wie van ons beiden de zwaarste zondaar is en de banden van verwantschap het meest verbreekt, vernietig hem dan vandaag!" Toen openbaarde Allah: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen."

    15846- ... hij zei: Yazīd ibn Hārūn heeft ons verteld, op gezag van Ibn Isḥāq, op gezag van al-Zuhrī, op gezag van ʿAbd Allāh ibn Thaʿlaba ibn Ṣuʿayr: dat Abū Jahl op de dag van Badr zei: "O Allah, hij die de banden van verwantschap het meest verbreekt en ons heeft gebracht wat wij niet kennen, vernietig hem dan deze morgen!" En dat was van hem een vraag om een oordeel. Toen werd geopenbaard: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", de ayah.

    15847- ... hij zei: Yaḥyā ibn Ādam heeft ons verteld, op gezag van Ibrāhīm ibn Saʿd, op gezag van Ṣāliḥ ibn Kaysān, op gezag van al-Zuhrī, op gezag van ʿAbd Allāh ibn Thaʿlaba ibn Ṣuʿayr, hij zei: degene die om een oordeel vroeg op de dag van Badr was Abū Jahl, hij zei: "O Allah, hij die van ons de banden van verwantschap het meest verbreekt en ons heeft gebracht wat wij niet kennen, vernietig hem dan deze morgen!" Toen openbaarde Allah: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen."

    15848- Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Salama heeft ons verteld, op gezag van Ibn Isḥāq, hij zei: Muḥammad ibn Muslim al-Zuhrī heeft mij verteld, op gezag van ʿAbd Allāh ibn Thaʿlaba ibn Ṣuʿayr, bondgenoot van de Banū Zuhra, hij zei: toen de mensen elkaar troffen en de een de ander naderde, zei Abū Jahl: "O Allah, hij die van ons de banden van verwantschap het meest verbreekt en ons heeft gebracht wat wij niet kennen, vernietig hem dan deze morgen!" En zo was hij degene die om een oordeel vroeg tegen zichzelf. Ibn Isḥāq zei: toen zei Allah: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", vanwege de uitspraak van Abū Jahl: "O Allah, hij die van ons de banden van verwantschap het meest verbreekt en ons heeft gebracht wat wij niet kennen, vernietig hem dan deze morgen!" Hij zei: "het vragen om een oordeel" (al-istiftāḥ) is het billijke in het smeekgebed.

    15849- Al-Ḥārith heeft mij verteld, hij zei: ʿAbd al-ʿAzīz heeft ons verteld, hij zei: Abū Maʿshar heeft ons verteld, op gezag van Yazīd ibn Rūmān en anderen: Abū Jahl zei op de dag van Badr: "O Allah, help het geloof dat U het meest dierbaar is: ons oude geloof, of hun nieuwe geloof!" Toen openbaarde Allah: "Als jullie om een oordeel vragen, dan is het oordeel reeds tot jullie gekomen", tot aan Zijn woord: "en weet dat Allah met de gelovigen is".

    * * *

    Wat betreft Zijn woord: "en als jullie ophouden, dan is dat beter voor jullie", daarmee zegt Hij: "en als jullie ophouden", o gezelschap van Quraysh en geheel van de ongelovigen, met het ongeloof aan Allah en Zijn Boodschapper, en met de strijd tegen Zijn Profeet ﷺ en degenen die in hem geloven, "dan is dat beter voor jullie", in jullie aardse leven en jullie hiernamaals. "En als jullie terugkeren, keren Wij terug", Hij zegt: en als jullie terugkeren tot de oorlog tegen hem en de strijd tegen hem en tegen zijn gelovige volgelingen, "keren Wij terug", dat wil zeggen: met het gelijke van de slag die jullie op de dag van Badr trof.

    * * *

    En Zijn woord: "en jullie schare zal jullie niets baten, hoe talrijk zij ook is", Hij zegt: en als jullie terugkeren, keren Wij terug tot jullie ondergang door de handen van Mijn beschermelingen en jullie nederlaag, en jullie schare zal jullie niets baten wanneer Ik terugkeer om jullie te doden door hun handen, jullie krijgsgevangenen te maken en jullie te verslaan, "hoe talrijk zij ook is", waarmee bedoeld wordt: hun leger en hun gezelschap van de polytheïsten, zoals zij hun op de dag van Badr niets baatten ondanks hun grote aantal en het geringe aantal van de gelovigen. "En weet dat Allah met de gelovigen is", de Verhevene, wiens lof verkondigd wordt, zegt: en weet dat Allah met degenen van Zijn dienaren is die in Hem geloven, tegen degenen onder hen die niet in Hem geloven, Hij helpt hen tegen hen, of doet hen zegevieren zoals Hij hen op de dag van Badr deed zegevieren over de polytheïsten.

    * * *

    En in de geest van wat wij hierover hebben gezegd, hebben de geleerden van de uitleg gesproken.

    * Vermelding van wie dat heeft gezegd:

    15850- Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Salama heeft ons verteld, op gezag van Ibn Isḥāq over Zijn woord: "en als jullie ophouden, dan is dat beter voor jullie", hij zei: Hij zegt tot Quraysh: "en als jullie terugkeren, keren Wij terug", tot het gelijke van de slag die jullie op de dag van Badr trof, "en jullie schare zal jullie niets baten, hoe talrijk zij ook is, en weet dat Allah met de gelovigen is", dat wil zeggen: ook al is jullie aantal in jullie eigen ogen groot, het zal jullie niets baten. En Ik ben met de gelovigen, Ik help hen tegen wie zich tegen hen verzet.

    * * *

    En er is gezegd: dat de betekenis van Zijn woord "en als jullie terugkeren, keren Wij terug" is: en als jullie terugkeren tot het vragen om een oordeel, keren Wij terug tot de overwinning van Muḥammad ﷺ.

    Maar deze uitspraak heeft geen geldige betekenis, want Allah de Verhevene had Zijn Profeet, vrede zij met hem, reeds, toen Hij hem toestemming gaf tot de oorlog tegen zijn vijanden, de overwinning van zijn geloof en de verheffing van zijn woord gewaarborgd, vóórdat Abū Jahl en zijn partij om een oordeel vroegen. Er is dus geen reden om, terwijl de zaak zo is, te zeggen: "als jullie ophouden met het vragen om een oordeel, dan is dat beter voor jullie, en als jullie terugkeren, keren Wij terug", omdat Allah Zijn Profeet ﷺ de overwinning had beloofd met Zijn woord: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ [Surah Al-Ḥajj: 39] (Toestemming is gegeven aan degenen die bestreden worden, omdat hun onrecht is aangedaan; en waarlijk, Allah is in staat om hen te helpen), of de polytheïsten nu om een oordeel vroegen of niet vroegen.

    * Vermelding van wie dat heeft gezegd:

    15851- Muḥammad ibn al-Ḥusayn heeft mij verteld, hij zei: Aḥmad ibn al-Mufaḍḍal heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī: "en als jullie terugkeren, keren Wij terug", als jullie voor de tweede maal om een oordeel vragen, openen Wij de overwinning voor Muḥammad ﷺ, "en jullie schare zal jullie niets baten, hoe talrijk zij ook is, en weet dat Allah met de gelovigen is", Muḥammad en zijn metgezellen.

    * * *

    En de lezers verschilden over de lezing van Zijn woord: "en weet dat Allah met de gelovigen is" (wa-anna llāha maʿa l-muʾminīn).

    De meeste lezers van de mensen van Medina lazen het met fatḥa (anna), in de betekenis: "en jullie schare zal jullie niets baten, hoe talrijk zij ook is, en omdat Allah waarlijk met de gelovigen is". Zij koppelden "anna" aan de positie van "hoe talrijk zij ook is", alsof Hij zei: vanwege haar talrijkheid, en omdat Allah met de gelovigen is. De positie van "anna" is dan een accusatief (naṣb) volgens deze uitspraak.

    * * *

    Sommige Arabische taalkundigen beweerden dat het lezen met fatḥa, indien zo gelezen, gebaseerd is op: وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ (en weet dat Allah de listen van de ongelovigen verzwakt), waarbij "(en weet dat) Allah met de gelovigen is" door koppeling van het laatste aan het eerste komt.

    * * *

    En de meeste lezers van de Kūfiyyūn en de Baṣriyyūn lazen het: "wa-inna llāha" (en waarlijk, Allah), met kasra op de alif, als nieuw begin (ibtidāʾ). Zij voerden als argument aan dat het in de lezing van ʿAbd Allāh staat: "wa-inna llāha la-maʿa l-muʾminīn" (en waarlijk, Allah is zeker met de gelovigen).

    * * *

    Abū Jaʿfar zei: en de juiste van de twee lezingen is de lezing van wie "inna" met kasra leest als nieuw begin, omdat de mededeling daarvóór is voltooid met betrekking tot datgene wat Zijn woord "en weet dat Allah met de gelovigen is" vereist.

    Toon originele Arabische tekst
    القول في تأويل قوله : إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (19) قال أبو جعفر: يقول تعالى ذكره للمشركين الذين حاربوا رسول الله صلى الله عليه وسلم ببدر: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، يعني: إن تستحكموا الله على أقطع الحزبين للرحم، وأظلم الفئتين, وتستنصروه عليه, فقد جاءكم حكم الله، ونصرُه المظلوم على الظالم, والمحق على المبطل. (18) * * * وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل. * ذكر من قال ذلك: 15831- حدثنا ابن وكيع قال، حدثنا المحاربي, عن جويبر, عن الضحاك: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، قال: إن تستقضوا فقد جاءكم القضاء. 15832- . . . . قال: حدثنا سويد بن عمرو الكلبي, عن حماد بن زيد, عن أيوب, عن عكرمة: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، قال: إن تستقضوا فقد جاءكم القضاء. 15833- حدثنا ابن المثنى قال، حدثنا عبد الله بن صالح قال، حدثني معاوية, عن علي, عن ابن عباس قوله: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، يعني بذلك المشركين: إن تستنصروا فقد جاءكم المدد. 15834- حدثنا القاسم قال، حدثنا الحسين قال، حدثني حجاج, عن ابن جريج قال، أخبرني عبد الله بن كثير, عن ابن عباس قوله: (إن تستفتحوا)، قال: إن تستقضوا القضاء= وإنه كان يقول: (وإن تنتهوا فهو خير لكم وإن تعودوا نعد ولن تغني عنكم فئتكم شيئًا)، قلت: للمشركين؟ قال: لا نعلمه إلا ذلك (19) 15835- حدثني محمد بن عمرو قال، حدثنا أبو عاصم قال، حدثنا عيسى, عن ابن أبي نجيح, عن مجاهد قوله: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، قال: كفار قريش في قولهم: " ربنا افتح بيننا وبين محمد وأصحابه "! ففُتح بينهم يوم بدر. 15836 - حدثني المثنى قال، حدثنا أبو حذيفة قال، حدثنا شبل, عن ابن أبي نجيح, عن مجاهد, نحوه. 15837- حدثنا محمد بن عبد الأعلى قال، حدثنا محمد بن ثور, عن معمر, عن الزهري: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، قال: استفتح أبو جهل فقال: اللهم = يعني محمدًا ونفسه = " أيُّنا كان أفجرَ لك، اللهم وأقطعَ للرحم، فأحِنْه اليوم "! (20) قال الله: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح) . 15838 - حدثنا الحسن بن يحيى قال، أخبرنا عبد الرزاق قال، أخبرنا معمر, عن الزهري في قوله: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، قال: استفتح أبو جهل بن هشام فقال: " اللهم أيُّنا كان أفجر لك وأقطعَ للرحم، فأحنه اليوم!" يعني محمدًا عليه الصلاة والسلام ونفسه. قال الله عز وجل: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، فضربه ابنا عفراء: عوف ومعوِّذ, وأجهزَ عليه ابن مسعود. 15839- حدثني المثنى قال، حدثنا أبو صالح قال، حدثني الليث قال، حدثنى عقيل, عن ابن شهاب قال، أخبرني عبد الله بن ثعلبة بن صُعَير العدوي، حليف بني زهرة, أن المستفتح يومئذ أبو جهل, وأنه قال حين التقى القوم: " أينا أقطعُ للرحم، وآتانا بما لا يُعرف، فأحِنْه الغداة "! فكان ذلك استفتاحه, فأنـزل الله في ذلك: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، الآية. (21) 15840- حدثنا بشر قال، حدثنا يزيد قال، حدثنا سعيد, عن قتادة قوله: ( تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، الآية, يقول: قد كانت بدرٌ قضاءً وعِبْرةً لمن اعتبر. 15841- حدثني محمد بن الحسين قال، حدثنا أحمد بن المفضل قال، حدثنا أسباط, عن السدي قال: كان المشركون حين خرجوا إلى النبي صلى الله عليه وسلم من مكة, أخذوا بأستار الكعبة واستنصروا الله وقالوا: " اللهم انصر أعز الجندين, وأكرم الفئتين, وخير القبيلتين "! فقال الله: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، يقول: نصرت ما قلتم, وهو محمد صلى الله عليه وسلم . 15842- حدثنا عن الحسين بن الفرج قال، سمعت أبا معاذ يقول، حدثنا عبيد بن سليمان قال، سمعت الضحاك يقول في قوله: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح) إلى قوله: (وأن الله مع المؤمنين)، وذلك حين خرج المشركون ينظرون عِيرَهم, وإن أهلَ العير، أبا سفيان وأصحابه، أرسلوا إلى المشركين بمكة يستنصرونهم, فقال أبو جهل: " أينا كان خيرًا عندك فانصره "! وهو قوله: (إن تستفتحوا)، يقول: تستنصروا. 15843- حدثني يونس قال، أخبرنا ابن وهب قال، قال ابن زيد في قوله: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، قال: إن تستفتحوا العذاب, فعُذِّبوا يوم بدر. قال: وكان استفتاحهم بمكة, قالوا: اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ ، [سورة الأنفال: 32]. قال: فجاءهم العذاب يوم بدر. وأخبر عن يوم أحد: (وإن تعودوا نعد ولن تغني عنكم فئتكم شيئًا ولو كثرت وأن الله مع المؤمنين) . 15844- حدثنا ابن وكيع قال، حدثنا ابن فضيل, عن مطرف, عن عطية قال: قال أبو جهل يوم بدر: " اللهم انصر أهدى الفئتين, وخير الفئتين وأفضل " فنـزلت: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح) . 15845 - . . . . قال، حدثنا عبد الأعلى, عن معمر, عن الزهري: أن أبا جهل هو الذي استفتح يوم بدر وقال: " اللهم أينا كان أفجر وأقطع لرحمه, فأحِنْه اليوم "! فأنـزل الله: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح) . 15846 - . . . . قال، حدثنا يزيد بن هارون, عن ابن إسحاق, عن الزهري, عن عبد الله بن ثعلبة بن صعير: أن أبا جهل, قال يوم بدر: اللهمّ أقطعنا لرحمه, وآتانا بما لا نعرف, فأحنه الغداة!". وكان ذلك استفتاحًا منه, فنـزلت: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، الآية. (22) 15847 - . . . . قال، حدثنا يحيى بن آدم, عن إبراهيم بن سعد, عن صالح بن كيسان, عن الزهري, عن عبد الله بن ثعلبة بن صعير قال: كان المستفتح يوم بدر أبا جهل, قال: " اللهم أقطعنا للرحم, وآتانا بما لا نعرف, فأحنه الغداة!"، فأنـزل الله: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح) . (23) 15848 - حدثنا ابن حميد قال، حدثنا سلمة, عن ابن إسحاق قال، حدثني محمد بن مسلم الزهري, عن عبد الله بن ثعلبة بن صعير, حليف بني زهرة قال: لما التقى الناس, ودنا بعضهم من بعض, قال أبو جهل: " اللهم أقطعنا للرحم, وآتانا بما لا نعرف, فأحنه الغداة!"، فكان هو المستفتح على نفسه= (24) قال ابن إسحاق: فقال الله: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، لقول أبي جهل: " اللهم أقطعنا للرحم, وآتانا بما لا نعرف, فأحنه للغداة!" قال: " الاستفتاح "، الإنصاف في الدعاء. (25) 15849- حدثني الحارث قال، حدثنا عبد العزيز قال، حدثنا أبو معشر, عن يزيد بن رومان وغيره: قال أبو جهل يوم بدر: " اللهم انصر أحب الدينين إليك, دينَنا العتيق, أم دينهم الحديث "! فأنـزل الله: (إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح)، إلى قوله: (وأن الله مع المؤمنين) . * * * وأما قوله: (وإن تنتهوا فهو خير لكم)، فإنه يقول: " وإن تنتهوا "، يا معشر قريش، وجماعة الكفار، عن الكفر بالله ورسوله, وقتال نبيه صلى الله عليه وسلم والمؤمنين به= " فهو خير لكم "، في دنياكم وآخرتكم (26) =(وإن تعودوا نعد)، يقول: وإن تعودوا لحربه وقتاله وقتال أتباعه المؤمنين= " نعد "، أي: بمثل الواقعة التي أوقعت بكم يوم بدر. * * * وقوله: (ولن تغني عنكم فئتكم شيئًا ولو كثرت)، يقول: وإن تعودوا نعد لهلاككم بأيدي أوليائي وهزيمتكم, ولن تغني عنكم عند عودي لقتلكم بأيديهم وسَبْيكم وهزمكم (27) " فئتكم شيئًا ولو كثرت ", يعني: جندهم وجماعتهم من المشركين, (28) كما لم يغنوا عنهم يوم بدر مع كثرة عددهم وقلة عدد المؤمنين شيئًا=(وأن الله مع المؤمنين)، يقول جل ذكره: وأن الله مع من آمن به من عباده على من كفر به منهم, ينصرهم عليهم, أو يظهرهم كما أظهرهم يوم بدر على المشركين. (29) * * * وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل. * ذكر من قال ذلك: 15850- حدثنا ابن حميد قال، حدثنا سلمة, عن ابن إسحاق في قوله: (وإن تنتهوا فهو خير لكم)، قال: يقول لقريش= " وإن تعودوا نعد "، لمثل الواقعة التي أصابتكم يوم بدر=( ولن تغني عنكم فئتكم شيئًا ولو كثرت وأن الله مع المؤمنين)، أي: وإن كثر عددكم في أنفسكم لن يغني عنكم شيئًا. وإني مع المؤمنين، أنصرهم على من خالفهم. (30) * * * وقد قيل: إن معنى قوله: (وإن تعودوا نعد)، وإن تعودوا للاستفتاح، نعد لفتح محمد صلى الله عليه وسلم . وهذا القول لا معنى له، لأن الله تعالى قد كان ضمن لنبيه عليه السلام حين أذن له في حرب أعدائه إظهارَ دينه وإعلاءَ كلمته، من قبل أن يستفتح أبو جهل وحزبه, فلا وجه لأن يقال والأمر كذلك: " إن تنتهوا عن الاستفتاح فهو خير لكم، وإن تعودوا نعد "، لأن الله قد كان وعد نبيه صلى الله عليه وسلم الفتح بقوله: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ ، [سورة الحج: 39]، استفتح المشركون أو لم يستفتحوا. * ذكر من قال ذلك: 15851- حدثنا محمد بن الحسين قال، حدثنا أحمد بن المفضل قال، حدثنا أسباط, عن السدي: (وإن تعودوا نعد)، إن تستفتحوا الثانية نفتح لمحمد صلى الله عليه وسلم =(ولن تغني عنكم فئتكم شيئًا ولو كثرت وأن الله مع المؤمنين)، محمد وأصحابه. * * * واختلفت القرأة في قراءة قوله: ( وأن الله مع المؤمنين). ففتحها عامة قرأة أهل المدينة بمعنى: ولن تغني عنكم فئتكم شيئًا ولو كثرت وأن الله لمع المؤمنين= (31) فعطف ب " أن " على موضع " ولو كثرت "، كأنه قال: لكثرتها, ولأن الله مع المؤمنين. ويكون موضع " أن " حينئذ نصبًا على هذا القول. (32) * * * وكان بعض أهل العربية يزعم أن فتحها إذا فتحت، على: وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ , (وأن الله مع المؤمنين)، عطفًا بالأخرى على الأولى. * * * وقرأ ذلك عامة قرأة الكوفيين والبصريين: " وَإِنَّ اللهَ"، بكسر الألف على الابتداء, واعتلوا بأنها في قراءة عبد الله: " وإنَّ اللهَ لَمَعَ الْمُؤْمِنِينَ". * * * قال أبو جعفر: وأولى القراءتين بالصواب, قراءة من كسر " إن " للابتداء, لتقضِّي الخبر قبل ذلك عما يقتضي قوله: (وأن الله مع المؤمنين) . (33) -------------------------- الهوامش : (18) انظر تفسير " الاستفتاح " و " الفتح " فيما سلف 2 : 254 10 : 405 ، 406 12 : 563 . (19) في المطبوعة والمخطوطة ، " لا نعلم " ، والجيد ما أثبت . (20) يقال : " أحانه الله " ، أهلكه . و " الحين " ( بفتح فسكون ) : الهلاك ، أو هو أجل الهلاك على التحقيق . (21) الأثر : 15839 - " عبد الله بن ثعلبة بن صعير العدوي " ، مسح رسول الله صلى الله عليه وسلم وجهه ورأسه زمن الفتح ، ودعا له . وقال أبو حاتم : " رأى النبي صلى الله عليه وسلم وهو صغير " ، وقال البخاري في التاريخ : " عبد الله بن ثعلية ، عن النبي صلى الله عليه وسلم ، مرسل ، إلا أن يكون عن أبيه ، وهو أشبه " . مترجم في الإصابة ، والتهذيب ، وأسد الغابة ، والاستيعاب : 341 ، وابن أبي حاتم 2 2 19 . وهذا الخبر سيأتي من طريق ابن إسحاق ، عن الزهري ، برقم : 15846 ، 15848 ، ومن طريق صالح بن كيسان ، عن الزهري ، رقم : 15847 . ورواه أحمد في مسنده 5 : 431 ، 4 من طريق يزيد بن هارون ، عن ابن إسحاق ، عن الزهري ، وص : 431 ، 432 ، من طريق يعقوب بن إبراهيم بن سعد ، عن أبيه ، عن ابن إسحاق ، عن الزهري . ورواه الحاكم في المستدرك 2 : 328 من طريق يزيد بن هارون ، عن محمد بن إسحاق ، عن الزهري = ثم من طريق عبد الله بن أحمد بن حنبل ، عن أبيه ، عن يعقوب بن إبراهيم بن سعد ، عن أبيه ، عن صالح بن كيسان ، عن الزهري ، وقال : " هذا حديث صحيح على شرط الشيخين ، ولم يخرجاه " ، ووافقه الذهبي . وهذا الإسناد الثاني الذي ذكره الحاكم ، لم أجده في المسند ، و " إبراهيم بن سعد " يروي عن " صالح بن كيسان " ، وعن " الزهري " ، عن " ابن إسحاق " . (22) الأثر : 15846 - انظر تخريج الأثر رقم : 15839 ، والخبرين التاليين . (23) الأثر : 15847 - انظر تخريج الآثار السالفة ، والذي سيليه . (24) قول : " على نفسه " ، ليست في سيرة ابن هشام 2 : 280 . وانظر تخريج الخبر ، بعد . (25) الأثر : 15848 - هما خبران ، أولهما إلى قوله : " المستفتح على نفسه " ، رواه ابن هشام في سيرته 2 : 280 ، وسائر الخبر ، رواه في سيرته 2 : 324 ، وهو تابع الأثر : 15830 . وانظر تخريج الأثر رقم : 15839 . (26) انظر تفسير " الانتهاء " فيما سلف 20 : 566 ، تعليق : 1 والمراجع هناك . (27) انظر تفسير " أغنى " فيما سلف 7 : 133 . (28) انظر تفسير " فئة " فيما سلف ص : 435 ، تعليق : 3 ، والمراجع هناك . (29) انظر تفسير " مع " فيما سلف ص : 428 ، تعليق : 2 ، والمراجع هناك . (30) الأثر : 15850 - سيرة ابن هشام 2 : 324 ، وهو تابع الأثر السالف رقم : 15848 ، في القسم الثاني منه . وكان في المطبوعة و " إن الله مع المؤمنين ينصرهم " ، وفي المخطوطة مثله إلا أن فيها " أنصرهم " ، وأثبت نص ما في سيرة ابن هشام ، والذي في المخطوطة بعضه سهو من الناسخ وعجلة . (31) في المطبوعة : " مع المؤمنين " بغير لام ، وأثبت ما في المخطوطة ، وأنا في شك منه . (32) انظر معاني القرآن للفراء 1 : 407 . (33) في المطبوعة : " عما يقضي قوله " ، والصواب ما في المخطوطة .