Tabari
Terug naar surah 5, ayah 97

Tafseer van De Maaltijd · Al-Maaida · 5:97

۞ جَعَلَ ٱللَّهُ ٱلْكَعْبَةَ ٱلْبَيْتَ ٱلْحَرَامَ قِيَٰمًۭا لِّلنَّاسِ وَٱلشَّهْرَ ٱلْحَرَامَ وَٱلْهَدْىَ وَٱلْقَلَٰٓئِدَ ۚ ذَٰلِكَ لِتَعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِى ٱلْأَرْضِ وَأَنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ

Allah maakte de Ka'bah, het Gewijde Huis, als een plaats voor de mensen om te staan, en de Heilige Maand en de offerdieren en de halsbanden. Dit opdat jullie weten dat Allah weet wat er in de hemelen en op de aarde is en dat Allah Alwetend is over alle zaken.

Tabari (1 passage)

  1. Volledige NL-vertaling van Tabari's tekst

    Het woord over de uitleg van Zijn uitspraak: جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ (Allah heeft de Kaʿba, het Heilige Huis, tot een steunpilaar (qiyām) voor de mensen gemaakt, en ook de heilige maand, het offerdier (hady) en de halsbanden (qalāʾid).)

    Abū Jaʿfar zei: De Verhevene, wiens vermelding hoog is, zegt: Allah heeft de Kaʿba, het Heilige Huis, tot een steunpilaar (qiwām) gemaakt voor de mensen die geen steunpilaar hadden in de vorm van een leider die hun sterke afhoudt van hun zwakke, en hun boosdoener van hun rechtschapene, en hun onrechtpleger van hun onderdrukte — "en de heilige maand, het offerdier en de halsbanden", zodat Hij door elk van deze sommigen van hen van anderen afhield, aangezien zij geen andere steunpilaar dan dit hadden; en Hij maakte deze tot kentekenen van hun religie en tot zaken van algemeen welzijn voor hun aangelegenheden.

    * * *

    En "al-Kaʿba" is, naar wat gezegd is, "Kaʿba" genoemd vanwege haar vierkante vorm.

    * * *

    * Vermelding van wie dat zei:

    12780 - Ibn Wakīʿ heeft ons verteld, hij zei: mijn vader heeft ons verteld, op gezag van Sufyān, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, hij zei: zij is slechts "al-Kaʿba" genoemd omdat zij vierkant (murabbaʿa) is.

    12781 - Ibn Wakīʿ heeft ons verteld, hij zei: Hāshim ibn al-Qāsim heeft ons verteld, op gezag van Abū Saʿīd al-Muʾaddib, op gezag van al-Naḍr ibn ʿArabī, op gezag van ʿIkrima, hij zei: zij is slechts "al-Kaʿba" genoemd vanwege haar vierkante vorm.

    * * *

    En men leest "qiyāman li-l-nās" met de yāʾ, terwijl het [woord] van de wāw-categorie is, [en wel] vanwege de kasra van de qāf — en dat is de "fāʾ" van het werkwoord — zodat de "ʿayn" ervan door de kasra een "yāʾ" werd, zoals men in het verbaal substantief van "qumtu" "qiyāman" zegt en [in dat van] "ṣumtu" "ṣiyāman"; men heeft dus de "ʿayn" van het werkwoord — die een "wāw" is — in een "yāʾ" omgezet vanwege de kasra van zijn fāʾ. In oorsprong is het immers: "qumtu qiwāman" en "ṣumtu ṣiwāman", en zo ook Zijn uitspraak: "Allah heeft de Kaʿba, het Heilige Huis, tot een steunpilaar voor de mensen gemaakt" — men heeft de wāw ervan in een yāʾ omgezet, aangezien het "qiwām" is.

    En dit is in hun taal ook overgeleverd zoals het op zijn oorsprong uitgesproken wordt; de rajaz-dichter zei:

    qiwāmu dunyā wa-qawāmu dīn (De steunpilaar van het wereldse leven en de steunpilaar van de religie)

    Hij bracht het dus met de wāw, op zijn oorsprong.

    * * *

    En de Verhevene, wiens vermelding hoog is, heeft de Kaʿba, de heilige maand, het offerdier en de halsbanden tot een steunpilaar gemaakt voor wie van de Arabieren dat als heilig beschouwde en het verheerlijkte, op de wijze van de leider door wie de zaak van zijn volgelingen tot stand komt.

    Wat "al-Kaʿba" betreft, dat is het gehele heiligdom (al-ḥaram). En Allah, de Verhevene, heeft het "ḥarām" (verboden, heilig) genoemd, vanwege Zijn verbod dat zijn wild bejaagd wordt, of zijn gras afgesneden wordt, of zijn bomen gekapt worden; en wij hebben dat met zijn bewijsplaatsen reeds eerder uiteengezet.

    * * *

    En Zijn uitspraak: "en de heilige maand, het offerdier en de halsbanden" — de Verhevene, wiens vermelding hoog is, zegt: en Hij heeft de heilige maand, het offerdier en de halsbanden eveneens tot een steunpilaar voor de mensen gemaakt, zoals Hij de Kaʿba, het Heilige Huis, tot een steunpilaar voor hen heeft gemaakt.

    * * *

    En over "de mensen" voor wie Hij dat tot een steunpilaar heeft gemaakt, is men van mening verschild.

    Sommigen van hen zeiden: Allah heeft dat in de tijd van onwetendheid (jāhiliyya) tot een steunpilaar voor alle mensen gemaakt.

    * * *

    En sommigen van hen zeiden: nee, daarmee werden in het bijzonder de Arabieren bedoeld.

    * * *

    En overeenkomstig hetgeen wij hebben gezegd in de uitleg van "al-qiwām", spraken de uitleggers.

    * Vermelding van wie zei: Allah, de Verhevene, wiens vermelding hoog is, bedoelde met Zijn uitspraak: "Allah heeft de Kaʿba, het Heilige Huis, tot een steunpilaar voor de mensen gemaakt", al-qiwām, overeenkomstig hetgeen wij hebben gezegd:

    12782 - Hannād heeft ons verteld, hij zei: Ibn Abī Zāʾida heeft ons verteld, hij zei: iemand die Khuṣayf hoorde overleveren heeft ons bericht, op gezag van Mujāhid, over: "Allah heeft de Kaʿba, het Heilige Huis, tot een steunpilaar voor de mensen gemaakt", hij zei: tot een steunpilaar (qiwām) voor de mensen.

    12783 - Ibn Wakīʿ heeft ons verteld, hij zei: ʿUbaydallāh heeft ons verteld, op gezag van Isrāʾīl, op gezag van Khuṣayf, op gezag van Saʿīd ibn Jubayr: "een steunpilaar voor de mensen", hij zei: een welzijn (ṣalāḥ) voor hun religie.

    12784 - Hannād heeft ons verteld, hij zei: Ibn Abī Zāʾida heeft ons verteld, hij zei: Dāwūd heeft ons bericht, op gezag van Ibn Jurayj, op gezag van Mujāhid, over: "Allah heeft de Kaʿba, het Heilige Huis, tot een steunpilaar voor de mensen gemaakt", hij zei: toen zij geen paradijs verhoopten en geen Vuur vreesden, en Allah dat door de Islam versterkte.

    12785 - Hannād heeft mij verteld, hij zei: Ibn Abī Zāʾida heeft ons verteld, op gezag van Isrāʾīl, op gezag van Abū al-Haytham, op gezag van Saʿīd ibn Jubayr, over Zijn uitspraak: "Allah heeft de Kaʿba, het Heilige Huis, tot een steunpilaar voor de mensen gemaakt", hij zei: een vastheid (shidda) voor hun religie.

    12786 - Ibn Wakīʿ heeft ons verteld, hij zei: mijn vader heeft ons verteld, op gezag van Isrāʾīl, op gezag van Abū al-Haytham, op gezag van Saʿīd ibn Jubayr, hetzelfde.

    12787 - Muḥammad ibn Saʿd heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, hij zei: mijn oom heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van Ibn ʿAbbās, over Zijn uitspraak: "Allah heeft de Kaʿba, het Heilige Huis, tot een steunpilaar voor de mensen gemaakt", hij zei: haar steunpilaar-zijn betekent dat wie zich naar haar wendt veilig is.

    12788 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: ʿAbdallāh ibn Ṣāliḥ heeft ons verteld, hij zei: Muʿāwiya heeft mij verteld, op gezag van ʿAlī, op gezag van Ibn ʿAbbās, over Zijn uitspraak: "Allah heeft de Kaʿba, het Heilige Huis, tot een steunpilaar voor de mensen gemaakt, en ook de heilige maand, het offerdier en de halsbanden", hij bedoelt: een steunpilaar voor hun religie, en kentekenen voor hun bedevaart.

    12789 - Muḥammad ibn al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Aḥmad ibn al-Mufaḍḍal heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī: "Allah heeft de Kaʿba, het Heilige Huis, tot een steunpilaar voor de mensen gemaakt, en ook de heilige maand, het offerdier en de halsbanden" — Allah heeft deze vier tot een steunpilaar voor de mensen gemaakt; het is de steunpilaar van hun aangelegenheid.

    * * *

    Abū Jaʿfar zei: En hoewel de bewoordingen van deze uitspraken van hun zeggers onderling verschillen, komen hun betekenissen toch uit op hetgeen wij daarover hebben gezegd, namelijk dat de "qiwām" van een zaak datgene is waardoor zij in goede staat verkeert, zoals de allerhoogste koning de steunpilaar is van zijn onderdanen en van wie onder zijn gezag staat, omdat hij hun aangelegenheid bestuurt, hun onrechtpleger van hun onderdrukte afhoudt, en datgene van hen afweert wat hun door hun vijanden en tegenstanders aan kwaad wordt aangedaan. En zo waren de Kaʿba, de heilige maand, het offerdier en de halsbanden de steunpilaar van de aangelegenheid van de Arabieren, waardoor hun welzijn in de tijd van onwetendheid tot stand kwam; en in de Islam zijn zij voor zijn aanhangers de kentekenen van hun bedevaart en hun riten, en de richting waarheen zij zich wenden voor hun gebed, en hun gebedsrichting (qibla) waarvan het tegemoettreden hun verplichting voltooit.

    * * *

    En overeenkomstig hetgeen wij daarover hebben gezegd, sprak de groep der uitleggers.

    * Vermelding van wie dat zei:

    12790 - Bishr ibn Muʿādh heeft ons verteld, hij zei: Jāmiʿ ibn Ḥammād heeft ons verteld, hij zei: Yazīd ibn Zurayʿ heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, over Zijn uitspraak: "Allah heeft de Kaʿba, het Heilige Huis, tot een steunpilaar voor de mensen gemaakt, en ook de heilige maand, het offerdier en de halsbanden" — barrières die Allah in stand hield tussen de mensen in de tijd van onwetendheid; zo zou een man, ook al had hij elke misdaad begaan en zou hij vervolgens zijn toevlucht nemen tot het heiligdom, niet aangeraakt of benaderd worden. En een man zou, als hij de moordenaar van zijn vader in de heilige maand zou tegenkomen, hem niet aanvallen en niet benaderen. En een man die naar het Huis wilde gaan, deed een halsband van haar om, die hem beschermde en de mensen van hem weerhield. En wanneer hij vertrok, deed hij een halsband van idhkhir-gras of van de bast van de samur-boom om, die hem van de mensen weerhield totdat hij bij zijn familie aankwam — barrières die Allah in stand hield tussen de mensen in de tijd van onwetendheid.

    12791 - Yūnus heeft ons verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: Ibn Zayd zei over Zijn uitspraak: "Allah heeft de Kaʿba, het Heilige Huis, tot een steunpilaar voor de mensen gemaakt, en ook de heilige maand, het offerdier en de halsbanden", hij zei: alle mensen hadden onder zich koningen die sommigen van hen tegen anderen beschermden. Hij zei: maar onder de Arabieren waren er geen koningen die sommigen van hen tegen anderen beschermden, dus maakte Allah, de Verhevene, voor hen het Heilige Huis tot een steunpilaar, waardoor sommigen van hen tegen anderen beschermd werden, en evenzo de heilige maand — Allah beschermt sommigen van hen tegen anderen door de heilige maanden — en de halsbanden. Hij zei: en een man zou de moordenaar van zijn broer of van de zoon van zijn oom tegenkomen en hem niet aanvallen. En dit alles is afgeschaft (nusikha).

    12792 - Muḥammad ibn Saʿd heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, hij zei: mijn oom heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van Ibn ʿAbbās: "en de halsbanden" — sommige mensen deden in de tijd van onwetendheid de bast van de boom om wanneer zij de bedevaart wilden verrichten, en zij werden daaraan herkend.

    * * *

    En wij hebben de uiteenzetting over de vermelding van "de heilige maand", "het offerdier" en "de halsbanden" reeds eerder gegeven, op een wijze die ons ontheft van herhaling op deze plaats.

    * * *

    Het woord over de uitleg van Zijn uitspraak: ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (97) (Dat is opdat jullie zouden weten dat Allah weet wat in de hemelen en wat op de aarde is, en dat Allah van alle dingen alwetend is.) (97)

    Abū Jaʿfar zei: De Verhevene, wiens vermelding hoog is, bedoelt met Zijn uitspraak "dat" Zijn maken van de Kaʿba, het Heilige Huis, tot een steunpilaar voor de mensen, en van de heilige maand, het offerdier en de halsbanden. De Verhevene, wiens vermelding hoog is, zegt: Ik heb dat voor jullie tot een steunpilaar gemaakt, o mensen, opdat jullie zouden weten dat Hij die voor jullie ten behoeve van het welzijn van jullie wereldse leven dat heeft ingesteld wat Hij heeft ingesteld, namelijk datgene waardoor jullie steun bestaat, uit Zijn kennis van wat jullie baat en wat jullie schaadt, evenzo alles weet wat in de hemelen en wat op de aarde is van datgene waarin het welzijn van jullie nabije en jullie latere leven besloten ligt; en opdat jullie zouden weten dat Hij van alle dingen "alwetend" is, dat Hem niets van jullie aangelegenheden en jullie daden verborgen blijft, en dat Hij die optelt ten laste van jullie, totdat Hij de rechtschapene onder jullie voor zijn goede daad vergeldt en de boosdoener onder jullie voor zijn slechte daad.

    Toon originele Arabische tekst
    القول في تأويل قوله : جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ قال أبو جعفر: يقول تعالى ذكره: صيَّر الله الكعبة البيت الحرام قوامًا للناس الذين لا قِوَام لهم من رئيس يحجز قوِّيهم عن ضعيفهم، (94) ومسيئهم عن محسنهم، وظالمهم عن مظلومهم=" والشهر الحرام والهدي والقلائد "، فحجز بكل واحد من ذلك بعضهم عن بعض, إذ لم يكن لهم قيامٌ غيره, وجعلها معالم لدينهم، ومصالح أمورهم. * * * و " الكعبة "، سميت فيما قيل " كعبة " لتربيعها. * * * * ذكر من قال ذلك: 12780 - حدثنا ابن وكيع قال ، حدثنا أبي, عن سفيان, عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد قال: إنما سميت " الكعبة "، لأنها مربعة. 12781 - حدثنا ابن وكيع قال ، حدثنا هاشم بن القاسم, عن أبي سعيد المؤدب, عن النضر بن عربي, عن عكرمة قال : إنما سميت " الكعبة "، لتربيعها. (95) * * * وقيل " قيامًا للناس " بالياء, وهو من ذوات الواو, لكسرة القاف، وهي" فاء " الفعل, فجعلت " العين " منه بالكسرة " ياء ", كما قيل في مصدر: " قمت "" قيامًا " و " صمت "" صيامًا ", فحوّلت " العين " من الفعل: وهي" واو "" ياء " لكسرة فائه. وإنما هو في الأصل: " قمت قوامًا ", و " صمت صِوَامًا "، وكذلك قوله: " جعل الله الكعبة البيت الحرام قيامًا للناس "، فحوّلت، واوها ياء, إذ هي" قوام ". (96) وقد جاء ذلك من كلامهم مقولا على أصله الذي هو أصله قال الراجز: (97) قَِوامُ دُنْيَا وَقَوَامُ دِين (98) فجاء به بالواو على أصله. * * * وجعل تعالى ذكره الكعبة والشهرَ الحرام والهديَ والقلائد قوامًا لمن كان يحرِّم ذلك من العرب ويعظّمه، (99) بمنـزلة الرئيس الذي يقوم به أمر تُبَّاعه. وأما " الكعبة "، فالحرم كله. وسمّاها الله تعالى " حرامًا "، لتحريمه إياها أن يصاد صيدها أو يُخْتلى خَلاها، أو يُعْضد شجرها، (100) وقد بينا ذلك بشواهده فيما مضى قبل. (101) * * * وقوله: " والشهر الحرام والهدي والقلائد "، يقول تعالى ذكره: وجعل الشهر الحرام والهدي والقلائد أيضًا قيامًا للناس, كما جعل الكعبة البيت الحرام لهم قيامًا. * * * و " الناس " الذين جعل ذلك لهم قيامًا، مختلفٌ فيهم. فقال بعضهم: جعل الله ذلك في الجاهلية قيامًا للناس كلهم. * * * وقال بعضهم: بل عنى به العربَ خاصة. * * * وبمثل الذي قلنا في تأويل " القوام "، قال أهل التأويل. * ذكر من قال: عنى الله تعالى ذكره بقوله: " جعل الله الكعبة البيت الحرام قيامًا للناس "، القوام، على نحو ما قلنا. 12782 - حدثنا هناد قال ، حدثنا ابن أبي زائدة قال ، أخبرنا من سمع خُصَيفًا يحدث، عن مجاهد في: " جعل الله الكعبة البيت الحرام قيامًا للناس "، قال: قوامًا للناس. 12783 - حدثنا ابن وكيع قال ، حدثنا عبيد الله, عن إسرائيل, عن خصيف, عن سعيد بن جبير: " قيامًا للناس "، قال: صلاحًا لدينهم. 12784- حدثنا هناد قال ، حدثنا ابن أبي زائدة قال ، أخبرنا داود, عن ابن جريج, عن مجاهد في: " جعل الله الكعبة البيت الحرام قيامًا للناس "، قال: حين لا &; 11-92 &; يرْجون جنة ولا يخافون نارًا, فشدّد الله ذلك بالإسلام. 12785- حدثني هناد قال ، حدثنا ابن أبي زائدة, عن إسرائيل, عن أبي الهيثم, عن سعيد بن جبير قوله: " جعل الله الكعبة البيت الحرام قيامًا للناس "، قال: شدةً لدينهم. 12786- حدثنا ابن وكيع قال ، حدثنا أبي, عن إسرائيل, عن أبي الهيثم, عن سعيد بن جيير, مثله. 12787 - حدثني محمد بن سعد قال ، حدثني أبي قال ، حدثني عمي قال ، حدثني أبي, عن أبيه, عن ابن عباس قوله: " جعل الله الكعبة البيت الحرام قيامًا للناس "، قال: قيامها، أن يأمن من توجَّه إليها. 12788 - حدثني المثنى قال ، حدثنا عبد الله بن صالح قال ، حدثني معاوية, عن علي, عن ابن عباس قوله: " جعل الله الكعبة البيت الحرام قيامًا للناس والشهر الحرام والهدي والقلائد "، يعني قيامًا لدينهم, ومعالم لحجهم. 12789 - حدثنا محمد بن الحسين قال ، حدثنا أحمد بن مفضل قال ، حدثنا أسباط, عن السدي: " جعل الله الكعبة البيت الحرام قيامًا للناس والشهر الحرام والهدي والقلائد "، جعل الله هذه الأربعةَ قيامًا للناس, هو قوام أمرهم. * * * قال أبو جعفر: وهذه الأقوال وإن أختلفت من قائليها ألفاظُها، (102) فإن معانيها آيلةٌ إلى ما قلنا في ذلك، من أن " القوام " للشيء، هو الذي به صلاحه, كما الملك الأعظم، قوامُ رعيته ومن في سلطانه، (103) لأنه مدبِّر أمرهم، وحاجز ظالمهم عن مظلومهم، والدافع عنهم مكروه من بغاهم وعاداهم. وكذلك كانت الكعبة والشهرُ الحرام والهدي والقلائد، قوامَ أمر العرب الذي كان به صلاحهم في الجاهلية, وهي في الإسلام لأهله معالمُ حجهم ومناسكهم، ومتوجَّههم لصلاتهم، وقبلتهم التي باستقبالها يتمُّ فرضُهم. * * * وبنحو الذي قلنا في ذلك قالت جماعة أهل التأويل. * ذكر من قال ذلك: 12790 - حدثنا بشر بن معاذ قال ، حدثنا جامع بن حماد قال ، حدثنا يزيد بن زريع قال ، حدثنا سعيد, عن قتادة قوله: " جعل الله الكعبة البيت الحرام قيامًا للناس والشهر الحرام والهدي والقلائد "، حواجز أبقاها الله بين الناس في الجاهلية، (104) فكان الرجل لو جَرَّ كل جريرة ثم لجأ إلى الحرم لم يُتناول ولم يُقرب. وكان الرجل لو لقي قاتلَ أبيه في الشهر الحرام لم يعرض له ولم يقرَبه. وكان الرجل إذا أراد البيت تقلد قلادةً من شعر فأحمته ومنعته من الناس. وكان إذا نفر تقلَّد قلادة من الإذْخِر أو من لِحَاء السمُر, فمنعته من الناس حتى يأتي أهله، (105) حواجزُ أبقاها الله بين الناس في الجاهلية. 12791- حدثنا يونس قال ، أخبرنا ابن وهب قال ، قال ابن زيد في قوله: " جعل الله الكعبة البيت الحرام قيامًا للناس والشهر الحرام والهدي والقلائد "، قال: كان الناس كلهم فيهم ملوكٌ تدفع بعضَهم عن بعض. قال: ولم يكن في العرب ملوكٌ تدفع بعضهم عن بعض, فجعل الله تعالى لهم البيت الحرام قيامًا، يُدْفع بعضُهم عن بعض به, والشهر الحرام كذلك يدفع الله بعضهم عن بعض بالأشهر الحرم، والقلائد. قال: ويلقَى الرجل قاتل أخيه أو ابن عمه فلا يعرض له. وهذا كله قد نُسِخ. 12792 - حدثني محمد بن سعد قال ، حدثني أبي قال ، حدثني عمي قال ، حدثني أبي, عن أبيه, عن ابن عباس: " والقلائد "، كان ناس يتقلَّدون لحاء الشجر في الجاهلية إذا أرادوا الحجّ, فيعرفون بذلك. * * * وقد أتينا على البيان عن ذكر: " الشهر الحرام "= و " الهدي"= و " القلائد "، فيما مضى، بما أغنى عن إعادته في هذا الموضع. (106) * * * القول في تأويل قوله : ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (97) قال أبو جعفر: يعني تعالى ذكره بقوله: " ذلك "، تصييرَه الكعبةَ البيتَ الحرام قيامًا للناس والشهر الحرام والهدي والقلائد. يقول تعالى ذكره: صيرت لكم، أيها الناس، ذلك قيامًا، كي تعلموا أن من أحدث لكم لمصالح دنياكم ما أحدث، مما به قوامكم, علمًا منه بمنافعكم ومضاركم، أنه كذلك يعلم جميع ما في السموات وما في الأرض مما فيه صلاحُ عاجلكم وآجلكم, ولتعلموا أنه بكل شيء " عليم ", لا يخفى عليه شيء من أموركم وأعمالكم, وهو محصيها عليكم، حتى يجازي المحسنَ منكم بإحسانه، والمسيء منكم بإساءته. (107) ----------------- الهوامش : (94) انظر تفسير"جعل" فيما سلف 3: 18. (95) الأثر: 12781-"هاشم بن القاسم بن مسلم الليثي""أبو النضر" الإمام الحافظ مضى برقم: 184 ، 8239. و"أبو سعيد المؤدب" هو: "محمد بن مسلم بن أبي الوضاح القضاعي" ثقة مأمون مضى برقم 8239 ، 12310. (96) انظر تفسير"قيام" فيما سلف 7: 568 ، 569. (97) هو حميد الأرقط. (98) مجاز القرآن لأبي عبيدة 1: 177. (99) في المطبوعة: "يحترم ذلك" وصوابه من المخطوطة وفي المخطوطة: "ويعطيه" وصوابه ما في المطبوعة. (100) "الخلي": الرطب الرقيق من النبات. و"اختلى الخلي": جزه وقطعه ونزعه. و"عضد الشجرة" قطعها. (101) انظر ما سلف 3: 45- 51. (102) في المخطوطة والمطبوعة: "من قائلها" بالإفراد وما أثبته أولى بالصحة. (103) في المطبوعة: "كالملك" والصواب الجيد ما في المخطوطة. (104) عندي أن الصواب"ألقاها الله" باللام في هذا الموضع ، والذي يليه ، ولكن هكذا هي في المخطوطة. (105) "الإذخر": حشيشة طيبة الرائحة يسقف بها البيوت فوق الخشب ويطحن فيدخل في الطيب. و"اللحاء" قشر الشجر. و"السمر" (بفتح السين وضم الميم): شجر من الطلح. (106) انظر تفسير"الشهر الحرام" فيما سلف 3: 575- 579/4: 299 ، 300 وما بعدها/9: 466= وتفسير"الهدي" فيما سلف 4: 24 ، 25/9: 466/11: 22= وتفسير"القلائد" فيما سلف 9: 467- 470. (107) انظر تفسير"عليم" فيما سلف من فهارس اللغة.