Tabari
Terug naar surah 4, ayah 59

Tafseer van De Vrouwen · An-Nisaa · 4:59

يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَطِيعُوا۟ ٱللَّهَ وَأَطِيعُوا۟ ٱلرَّسُولَ وَأُو۟لِى ٱلْأَمْرِ مِنكُمْ ۖ فَإِن تَنَٰزَعْتُمْ فِى شَىْءٍۢ فَرُدُّوهُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱلرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌۭ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

O jullie gelovigen, gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en degenen onder jullie die met gezag bekleed zijn. Als jullie over iets van mening verschillen, legt het dan voor aan Allah en de Boodschapper, indien jullie in Allah en de Laatste Dag geloven. Dat is beter en een betere afsluiting.

Tabari (1 passage)

  1. Volledige NL-vertaling van Tabari's tekst

    Uitleg van de uitspraak van Allah: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ ("O jullie die geloven, gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en de gezagsdragers onder jullie").

    Abū Jaʿfar zei: Hij — verheven is Zijn lof — bedoelt daarmee: o jullie die geloven, gehoorzaamt Allah jullie Heer in wat Hij jullie heeft bevolen en in wat Hij jullie heeft verboden, en gehoorzaamt Zijn Boodschapper Mohammed ﷺ, want in jullie gehoorzaamheid aan hem ligt voor jullie gehoorzaamheid aan jullie Heer, en dat is omdat jullie hem gehoorzamen wegens het bevel van Allah aan jullie om hem te gehoorzamen, zoals:-

    9851 - Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Jarīr heeft ons verteld, op gezag van al-Aʿmash, op gezag van Abū Ṣāliḥ, op gezag van Abū Hurayra, hij zei: de Boodschapper van Allah ﷺ zei: wie mij gehoorzaamt, heeft Allah gehoorzaamd, en wie mijn bevelhebber gehoorzaamt, heeft mij gehoorzaamd, en wie mij ongehoorzaam is, is Allah ongehoorzaam, en wie mijn bevelhebber ongehoorzaam is, is mij ongehoorzaam. (51)

    * * *

    De mensen van de uitleg verschilden van mening over de betekenis van Zijn uitspraak: "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper".

    Sommigen van hen zeiden: dat is een bevel van Allah om zijn (de Profeets) sunna te volgen.

    *Vermelding van wie dat zei:

    9852 - Al-Muthannā heeft ons verteld, hij zei: ʿAmr heeft ons verteld, hij zei: Hushaym heeft ons verteld, op gezag van ʿAbd al-Malik, op gezag van ʿAṭāʾ, over Zijn uitspraak: "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper", hij zei: gehoorzaamheid aan de Boodschapper is het volgen van zijn sunna.

    9853 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Isḥāq heeft ons verteld, hij zei: Yaʿlā ibn ʿUbayd heeft ons verteld, op gezag van ʿAbd al-Malik, op gezag van ʿAṭāʾ: "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper", hij zei: gehoorzaamheid aan de Boodschapper is het volgen van het Boek en de sunna.

    9854 - En al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Suwayd heeft ons verteld, hij zei: Ibn al-Mubārak heeft ons bericht, op gezag van ʿAbd al-Malik, op gezag van ʿAṭāʾ, hetzelfde.

    * * *

    En anderen zeiden: dat is een bevel van Allah om de Boodschapper te gehoorzamen tijdens zijn leven.

    *Vermelding van wie dat zei:

    9855 - Yūnus heeft mij verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: Ibn Zayd zei over Zijn uitspraak: "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper", indien hij in leven is.

    * * *

    Abū Jaʿfar zei: En de juiste uitspraak hierover is dat men zegt: het is een bevel van Allah om Zijn Boodschapper te gehoorzamen tijdens zijn leven in wat hij beveelt en verbiedt, en na zijn dood door het volgen van zijn sunna. (52) En dat is omdat Allah het bevel tot gehoorzaamheid aan hem algemeen heeft gemaakt en dit niet heeft beperkt tot de ene toestand boven de andere, (53) zodat het algemeen geldt totdat iets dat beperkt waaraan men zich moet onderwerpen.

    * * *

    En de mensen van de uitleg verschilden van mening over "de gezagsdragers" (ūlū al-amr) die Allah Zijn dienaren in dit vers heeft bevolen te gehoorzamen.

    Sommigen van hen zeiden: zij zijn de bevelhebbers (al-umarāʾ).

    *Vermelding van wie dat zei:

    9856 - Abū al-Sāʾib Salm ibn Junāda heeft mij verteld, hij zei: Abū Muʿāwiya heeft ons verteld, op gezag van al-Aʿmash, op gezag van Abū Ṣāliḥ, op gezag van Abū Hurayra, over Zijn uitspraak: "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: zij zijn de bevelhebbers. (54)

    9857 - Al-Ḥasan ibn al-Ṣabbāḥ al-Bazzār heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj ibn Muḥammad heeft ons verteld, op gezag van Ibn Jurayj, hij zei: Yaʿlā ibn Muslim heeft mij bericht, op gezag van Saʿīd ibn Jubayr, op gezag van Ibn ʿAbbās, dat hij zei: "o jullie die geloven, gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en de gezagsdragers onder jullie", het werd neergezonden over een man die de Profeet ﷺ aan het hoofd van een strijdtroep (sariyya) had gezonden. (55)

    9858 - Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, op gezag van Ibn Jurayj, op gezag van ʿUbayd Allāh ibn Muslim ibn Hurmuz, op gezag van Saʿīd ibn Jubayr, op gezag van Ibn ʿAbbās: dat dit vers werd neergezonden over ʿAbd Allāh ibn Ḥudhāfa ibn Qays al-Sahmī, toen de Profeet ﷺ hem in de strijdtroep zond. (56)

    9859 - Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Ḥakkām heeft ons verteld, op gezag van ʿAnbasa, op gezag van Layth, hij zei: Maslama vroeg Maymūn ibn Mihrān over Zijn uitspraak: "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: de bevelhebbers van de strijdtroepen ten tijde van de Profeet ﷺ.

    9860 - Yūnus heeft mij verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: Ibn Zayd zei over Zijn uitspraak: "o jullie die geloven, gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: mijn vader zei: zij zijn de heersers (al-salāṭīn). Hij zei: en Ibn Zayd zei over Zijn uitspraak: "en de gezagsdragers onder jullie", mijn vader zei: de Boodschapper van Allah ﷺ zei: gehoorzaamheid, gehoorzaamheid, en in de gehoorzaamheid ligt beproeving. En hij zei: indien Allah het had gewild, zou Hij het gezag in de profeten hebben gelegd (57) = dat wil zeggen: Ik heb [het gezag] aan hen gegeven terwijl de profeten met hen waren, (58) zie je niet hoe zij oordeelden over het doden van Yaḥyā ibn Zakariyyā?

    9861 - Muḥammad ibn al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Aḥmad ibn Mufaḍḍal heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī: "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: de Boodschapper van Allah ﷺ zond een strijdtroep onder leiding van Khālid ibn al-Walīd, en daarin bevond zich ʿAmmār ibn Yāsir; zij trokken op naar het volk dat zij beoogden, en toen zij hen dicht genaderd waren, hielden zij in het laatste deel van de nacht halt om te rusten (ʿarrasū), (59) en de spion (dhū al-ʿuyaynatayn) kwam tot hen en bracht hun (het volk) bericht, (60) zodat zij de volgende ochtend waren gevlucht, (61) op één man na, die zijn familie beval en zij verzamelden hun goederen, (62) waarna hij in het donker van de nacht kwam lopen totdat hij het legerkamp van Khālid bereikte, en hij vroeg naar ʿAmmār ibn Yāsir; hij kwam tot hem en zei: o Abū al-Yaqẓān, ik heb me waarlijk bekeerd tot de islam en getuigd dat er geen god is dan Allah en dat Mohammed Zijn dienaar en Boodschapper is, en mijn volk is gevlucht toen het over jullie hoorde, en ik ben achtergebleven; zal mijn islam mij morgen baten, of zal ik anders vluchten? ʿAmmār zei: nee, hij zal je baten, dus blijf. Toen bleef hij. En toen het ochtend werd, deed Khālid een inval en hij vond niemand behalve die man, dus nam hij hem gevangen en nam zijn bezit. Het bericht bereikte ʿAmmār, dus kwam hij tot Khālid en zei: laat de man vrij, want hij heeft zich tot de islam bekeerd, en hij staat onder mijn bescherming. Khālid zei: en op grond waarvan verleen jij bescherming? Toen scholden zij elkaar uit en gingen ermee naar de Profeet ﷺ: hij stond de bescherming van ʿAmmār toe, maar verbood hem een tweede keer bescherming te verlenen tegen een bevelhebber. Zo scholden zij elkaar uit in het bijzijn van de Boodschapper van Allah ﷺ, en Khālid zei: o Boodschapper van Allah, laat jij deze afgesneden-orige slaaf (ʿabd) mij uitschelden? Toen zei de Boodschapper van Allah ﷺ: o Khālid, scheld ʿAmmār niet uit, want wie ʿAmmār uitscheldt, hem scheldt Allah uit, en wie ʿAmmār haat, hem haat Allah, en wie ʿAmmār vervloekt, hem vervloekt Allah. Toen werd ʿAmmār boos en stond op, en Khālid volgde hem totdat hij hem bij zijn gewaad greep en zich bij hem verontschuldigde, en hij werd tevreden over hem. Toen zond Allah — de Verhevene — Zijn uitspraak neer: "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en de gezagsdragers onder jullie". (63)

    * * *

    En anderen zeiden: zij zijn de mensen van kennis en rechtsbegrip (al-fiqh).

    *Vermelding van wie dat zei:

    9862 - Sufyān ibn Wakīʿ heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft ons verteld, op gezag van ʿAlī ibn Ṣāliḥ, op gezag van ʿAbd Allāh ibn Muḥammad ibn ʿAqīl, op gezag van Jābir ibn ʿAbd Allāh..... (64)

    9863 - .... hij zei: Jābir ibn Nūḥ heeft ons verteld, op gezag van al-Aʿmash, op gezag van Mujāhid, over Zijn uitspraak: "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: de mensen van rechtsbegrip onder jullie. (65)

    9864 - Abū Kurayb heeft ons verteld, hij zei: Ibn Idrīs heeft ons verteld, hij zei: Layth heeft ons bericht, op gezag van Mujāhid, over Zijn uitspraak: "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: de mensen van rechtsbegrip en kennis.

    9865 - Muḥammad ibn ʿAmr heeft mij verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, op gezag van ʿĪsā, op gezag van Ibn Abī Najīḥ: "en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: de mensen van rechtsbegrip in de religie en het verstand.

    9866 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Abū Ḥudhayfa heeft ons verteld, hij zei: Shibl heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, hetzelfde.

    9867 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: ʿAbd Allāh ibn Ṣāliḥ heeft ons verteld, hij zei: Muʿāwiya ibn Ṣāliḥ heeft mij verteld, op gezag van ʿAlī ibn Abī Ṭalḥa, op gezag van Ibn ʿAbbās, over Zijn uitspraak: "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en de gezagsdragers onder jullie", hij bedoelt: de mensen van rechtsbegrip en religie.

    9868 - Aḥmad ibn Ḥāzim heeft mij verteld, hij zei: Abū Nuʿaym heeft ons verteld, hij zei: Sufyān heeft ons verteld, op gezag van Ḥuṣayn, op gezag van Mujāhid: "en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: de mensen van kennis.

    9869 - Yaʿqūb ibn Ibrāhīm heeft mij verteld, hij zei: Hushaym heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Malik heeft ons bericht, op gezag van ʿAṭāʾ ibn al-Sāʾib, over Zijn uitspraak: "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: de mensen van kennis en rechtsbegrip.

    9870 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: ʿAmr ibn ʿAwn heeft ons verteld, hij zei: Hushaym heeft ons verteld, op gezag van ʿAbd al-Malik, op gezag van ʿAṭāʾ: "en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: de rechtsgeleerden en de geleerden (al-fuqahāʾ wa-l-ʿulamāʾ).

    9871 - Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, hij zei: Maʿmar heeft ons bericht, op gezag van al-Ḥasan, over Zijn uitspraak: "en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: zij zijn de geleerden (al-ʿulamāʾ).

    9872 - Hij zei: en ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, op gezag van al-Thawrī, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, over Zijn uitspraak: "en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: zij zijn de mensen van rechtsbegrip en kennis.

    9873 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Isḥāq heeft ons verteld, hij zei: Ibn Abī Jaʿfar heeft ons verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van al-Rabīʿ, op gezag van Abū al-ʿĀliya, over Zijn uitspraak: "en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: zij zijn de mensen van kennis; zie je niet dat Hij zegt: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ ("En indien zij het hadden teruggebracht naar de Boodschapper en naar de gezagsdragers onder hen, dan zouden zij die het kunnen doorgronden onder hen het zeker hebben geweten") [Sūrat al-Nisāʾ: 83]?

    * * *

    En anderen zeiden: zij zijn de metgezellen van Mohammed ﷺ.

    *Vermelding van wie dat zei:

    9874 - Yaʿqūb ibn Ibrāhīm heeft mij verteld, hij zei: Ibn ʿUlayya heeft ons verteld, hij zei: Ibn Abī Najīḥ heeft ons verteld, op gezag van Mujāhid, over Zijn uitspraak: "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: Mujāhid placht te zeggen: de metgezellen van Mohammed = hij zei: en soms zei hij: de mensen van verstand, rechtsbegrip en de religie van Allah. (66)

    * * *

    En anderen zeiden: zij zijn Abū Bakr en ʿUmar, moge Allah hun beiden barmhartig zijn. (67)

    *Vermelding van wie dat zei:

    9875 - Aḥmad ibn ʿAmr al-Baṣrī heeft ons verteld, hij zei: Ḥafṣ ibn ʿUmar al-ʿAdanī heeft ons verteld, hij zei: al-Ḥakam ibn Abān heeft ons verteld, op gezag van ʿIkrima: "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en de gezagsdragers onder jullie", hij zei: Abū Bakr en ʿUmar. (68)

    * * *

    Abū Jaʿfar zei: En de uitspraak die hierin het meest met de juistheid overeenstemt, is de uitspraak van wie zei: zij zijn de bevelhebbers en de bestuurders (al-umarāʾ wa-l-wulāt) = wegens de juistheid van de berichten van de Boodschapper van Allah ﷺ met het bevel tot gehoorzaamheid aan de imams en bestuurders in alles wat [voor Allah] gehoorzaamheid was, en voor de moslims een algemeen welzijn, (69) zoals dat wat:-

    9876 - ʿAlī ibn Muslim al-Ṭūsī heeft mij verteld, hij zei: Ibn Abī Fudayk heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd Allāh ibn Muḥammad ibn ʿUrwa heeft mij verteld, op gezag van Hishām ibn ʿUrwa, op gezag van Abū Ṣāliḥ al-Sammān, op gezag van Abū Hurayra: dat de Profeet ﷺ zei: na mij zullen bestuurders over jullie regeren, en de vrome zal over jullie regeren met zijn vroomheid, en de verdorvene met zijn verdorvenheid; luister naar hen en gehoorzaam hen in alles wat met de waarheid overeenstemt, en verricht het gebed achter hen. Indien zij goed handelen, dan is het voor jullie en voor hen, en indien zij slecht handelen, dan is het voor jullie en tegen hen. (70)

    9877 - Ibn al-Muthannā heeft ons verteld, hij zei: Yaḥyā heeft ons verteld, op gezag van ʿUbayd Allāh, hij zei: Nāfiʿ heeft mij bericht, op gezag van ʿAbd Allāh, op gezag van de Profeet ﷺ, hij zei: op de moslim rust de gehoorzaamheid in wat hij liefheeft en wat hij verafschuwt, behalve wanneer hem ongehoorzaamheid (aan Allah) wordt bevolen; wie dan ongehoorzaamheid wordt bevolen, voor hem is er geen gehoorzaamheid. (71)

    9878 - Ibn al-Muthannā heeft ons verteld, hij zei: Khālid heeft mij verteld, op gezag van ʿUbayd Allāh, op gezag van Nāfiʿ, op gezag van Ibn ʿUmar, op gezag van de Profeet ﷺ, iets dergelijks. (72)

    = En aangezien het bekend is dat er geen verplichte gehoorzaamheid is aan iemand anders dan Allah, of Zijn Boodschapper, of een rechtvaardige imam, en Allah met Zijn uitspraak "gehoorzaamt Allah en gehoorzaamt de Boodschapper en de gezagsdragers onder jullie" had bevolen tot gehoorzaamheid aan hen die gezag over ons hebben = zo is het bekend dat zij die Hij — verheven is Zijn vermelding — bevolen heeft te gehoorzamen onder hen die gezag over ons hebben, de imams zijn en zij die de imams over de moslims hebben aangesteld, (73) en niet de overige mensen — ook al is het een verplichting om aan te nemen van eenieder die tot het nalaten van ongehoorzaamheid aan Allah beveelt en tot gehoorzaamheid aan Allah oproept, en is er geen verplichte gehoorzaamheid aan iemand in wat hij beveelt en verbiedt waarvoor het bewijs van de verplichting niet is vastgesteld, behalve aan de imams die Allah Zijn dienaren heeft opgelegd te gehoorzamen in wat zij hun onderdanen bevelen aan zaken die een welzijn zijn voor de gezamenlijke onderdanen; want op wie zij dat bevelen, rust hun gehoorzaamheid, en evenzo in alles wat geen ongehoorzaamheid aan Allah is.

    En aangezien dat zo is, is daarmee de juistheid bekend van de uitleg die wij hebben gekozen boven andere.

    * * *

    Uitleg van de uitspraak van Allah: فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ("En indien jullie over iets twisten, breng het dan terug naar Allah en de Boodschapper, indien jullie in Allah en de Laatste Dag geloven").

    Abū Jaʿfar zei: Hij — verheven is Zijn lof — bedoelt daarmee: indien jullie, o gelovigen, van mening verschillen over iets van de zaak van jullie religie: onder jullie onderling, of jullie en jullie gezagsdragers, en jullie daarover een geschil krijgen (74) = "breng het dan terug naar Allah", Hij bedoelt daarmee: zoek dan de kennis van het oordeel over datgene waarover jullie een geschil hebben gekregen = jullie onderling, of jullie en jullie gezagsdragers = daarover bij Allah, Hij bedoelt daarmee: uit het Boek van Allah, en volg dan wat jullie aantreffen = en wat betreft Zijn uitspraak "en de Boodschapper", Hij zegt: indien jullie geen weg vinden tot de kennis daarvan in het Boek van Allah, zoek dan de kennis daarvan eveneens bij de Boodschapper indien hij in leven is, en indien hij gestorven is, dan uit zijn sunna = "indien jullie in Allah en de Laatste Dag geloven", Hij zegt: doet dat indien jullie Allah voor waar houden = "en de Laatste Dag", Hij bedoelt: de terugkeer waarin de beloning en de bestraffing is, want indien jullie doen wat jullie daarvan is bevolen, dan is er voor jullie van Allah de overvloedige beloning, en indien jullie dat niet doen, dan is er voor jullie de pijnlijke bestraffing.

    * * *

    En overeenkomstig wat wij hierover hebben gezegd, zei een groep van de mensen van de uitleg.

    *Vermelding van wie dat zei:

    9879 - Abū Kurayb heeft ons verteld, hij zei: Ibn Idrīs heeft ons verteld, hij zei: Layth heeft ons bericht, op gezag van Mujāhid, over Zijn uitspraak: "en indien jullie over iets twisten, breng het dan terug naar Allah en de Boodschapper", hij zei: indien de geleerden twisten, brengen zij het terug naar Allah en de Boodschapper. Hij zei dat Hij zegt: breng het dan terug naar het Boek van Allah en de sunna van Zijn Boodschapper. Vervolgens reciteerde Mujāhid dit vers: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ ("En indien zij het hadden teruggebracht naar de Boodschapper en naar de gezagsdragers onder hen, dan zouden zij die het kunnen doorgronden onder hen het zeker hebben geweten") [Sūrat al-Nisāʾ: 83].

    9880 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Suwayd heeft ons verteld, hij zei: Ibn al-Mubārak heeft ons bericht, op gezag van Sufyān, op gezag van Layth, op gezag van Mujāhid, over Zijn uitspraak: "breng het dan terug naar Allah en de Boodschapper", hij zei: het Boek van Allah en de sunna van Zijn Profeet ﷺ.

    9881 - Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, hij zei: al-Thawrī heeft ons bericht, op gezag van Layth, op gezag van Mujāhid, over Zijn uitspraak: "breng het dan terug naar Allah en de Boodschapper", hij zei: naar Allah, naar Zijn Boek = en naar "de Boodschapper", naar de sunna van Zijn Profeet.

    9882 - Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Ḥakkām heeft ons verteld, op gezag van ʿAnbasa, op gezag van Layth, hij zei: Maslama vroeg Maymūn ibn Mihrān over Zijn uitspraak: "en indien jullie over iets twisten, breng het dan terug naar Allah en de Boodschapper", hij zei: "Allah", Zijn Boek, en "Zijn Boodschapper", zijn sunna; het was alsof hij hem een steen in de mond stopte (d.w.z. hem het zwijgen oplegde).

    9883 - Aḥmad ibn Ḥāzim heeft ons verteld, hij zei: Abū Nuʿaym heeft ons verteld, hij zei: Jaʿfar ibn Marwān heeft ons bericht, op gezag van Maymūn ibn Mihrān: "en indien jullie over iets twisten, breng het dan terug naar Allah en de Boodschapper", hij zei: het terugbrengen naar Allah is het terugbrengen naar Zijn Boek = en het terugbrengen naar Zijn Boodschapper indien hij in leven is, en indien Allah hem tot Zich heeft genomen, dan is het terugbrengen naar de sunna.

    9884 - Bishr ibn Muʿādh heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, over Zijn uitspraak: "en indien jullie over iets twisten, breng het dan terug naar Allah en de Boodschapper", Hij zegt: breng het terug naar het Boek van Allah en de sunna van Zijn Boodschapper = "indien jullie in Allah en de Laatste Dag geloven".

    9885 - Muḥammad ibn al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Aḥmad ibn Mufaḍḍal heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī: "en indien jullie over iets twisten, breng het dan terug naar Allah en de Boodschapper", indien de Boodschapper in leven is = en "naar Allah", hij zei: naar Zijn Boek.

    * * *

    Uitleg van de uitspraak van Allah: ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا ("Dat is beter en gunstiger van uitkomst") (59).

    Abū Jaʿfar zei: Hij — verheven is Zijn lof — bedoelt met Zijn uitspraak: "dat", namelijk het terugbrengen van datgene waarover jullie twisten naar Allah en de Boodschapper, = "beter" voor jullie bij Allah in jullie hiernamaals, en heilzamer voor jullie in jullie wereldse leven, omdat dat jullie roept tot eensgezindheid en het nalaten van twist en verdeeldheid = "en gunstiger van uitkomst" (taʾwīl), Hij bedoelt: en lofwaardiger van afloop en gevolg, en mooier van uiteindelijk resultaat.

    * * *

    En wij hebben reeds in het voorgaande uiteengezet dat "al-taʾwīl" de taf ʿīl-vorm is van "taʾawwala", en dat de uitspraak van wie zegt "taʾawwala" de tafaʿʿala-vorm is van hun uitspraak: "deze zaak keerde terug (āla) tot zus en zo", dat wil zeggen: keerde terug = met wat het overbodig maakt het te herhalen. (75)

    * * *

    En overeenkomstig wat wij hierover hebben gezegd, zeiden de mensen van de uitleg.

    *Vermelding van wie dat zei:

    9886 - Muḥammad ibn ʿAmr heeft mij verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, hij zei: ʿĪsā heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid: "en gunstiger van uitkomst", hij zei: een goede vergelding.

    9887 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Abū Ḥudhayfa heeft ons verteld, hij zei: Shibl heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, hetzelfde.

    9888 - Bishr ibn Muʿādh heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda: "dat is beter en gunstiger van uitkomst", Hij zegt: dat is beter van beloning en beter van afloop.

    9889 - Muḥammad ibn al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Aḥmad ibn Mufaḍḍal heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī: "en gunstiger van uitkomst", hij zei: van afloop.

    9890 - Yūnus heeft mij verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: Ibn Zayd zei over Zijn uitspraak: "dat is beter en gunstiger van uitkomst", hij zei: en beter van afloop = hij zei: en "al-taʾwīl" is de bevestiging (al-taṣdīq).

    Toon originele Arabische tekst
    القول في تأويل قوله : يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ قال أبو جعفر: يعني بذلك جل ثناؤه: يا أيها الذين آمنوا أطيعوا الله ربكم فيما أمركم به وفيما نهاكم عنه، وأطيعوا رسوله محمدًا صلى الله عليه وسلم، فإن في طاعتكم إياه لربكم طاعة، وذلك أنكم تطيعونه لأمر الله إياكم بطاعته، كما:- 9851 - حدثنا ابن حميد قال، حدثنا جرير، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: من أطاعني فقد أطاع الله، ومن أطاع أميري فقد أطاعني، ومن عصاني فقد عصى الله، ومن عصى أميري فقد عصاني. (51) * * * واختلف أهل التأويل في معنى قوله: " أطيعوا الله وأطيعوا الرسول ". فقال بعضهم: ذلك أمرٌ من الله باتباع سنته. *ذكر من قال ذلك: 9852 - حدثنا المثنى قال: حدثنا عمرو قال، حدثنا هشيم، عن عبد الملك، عن عطاء في قوله: " أطيعوا الله وأطيعوا الرسول "، قال: طاعة الرسول، اتباع سُنته. 9853 - حدثني المثنى قال، حدثنا إسحاق قال، حدثنا يعلى بن عبيد، عن عبد الملك، عن عطاء: " أطيعوا الله وأطيعوا الرسول "، قال: طاعة الرسول، اتباع الكتاب والسنة. 9854 - وحدثني المثنى قال، حدثنا سويد قال، أخبرنا ابن المبارك، عن عبد الملك، عن عطاء مثله. * * * وقال آخرون: ذلك أمرٌ من الله بطاعة الرّسول في حياته. *ذكر من قال ذلك: 9855 - حدثني يونس قال، أخبرنا ابن وهب قال، قال ابن زيد في قوله: " أطيعوا الله وأطيعوا الرسول "، إن كان حيًّا. * * * قال أبو جعفر: والصواب من القول في ذلك أن يقال: هو أمرٌ من الله بطاعة رسوله في حياته فيما أمرَ ونهى، وبعد وفاته باتباع سنته. (52) وذلك أن الله عمّ بالأمر بطاعته، ولم يخصص بذلك في حال دون حال، (53) فهو على العموم حتى يخصّ ذلك ما يجبُ التسليم له. * * * واختلف أهل التأويل في" أولي الأمر " الذين أمر الله عبادَه بطاعتهم في هذه الآية. فقال بعضهم: هم الأمراء. *ذكر من قال ذلك: 9856 - حدثني أبو السائب سلم بن جنادة قال، حدثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة في قوله: " أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم "، قال: هم الأمراء. (54) 9857 - حدثنا الحسن بن الصباح البزار قال، حدثنا حجاج بن محمد، عن ابن جريج قال، أخبرني يعلى بن مسلم، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس أنه قال: " يا أيها الذين آمنوا أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم "، نـزلت في رجل بعثه النبي صلى الله عليه وسلم على سرية. (55) 9858 - حدثنا القاسم قال، حدثنا الحسين قال، حدثني حجاج، عن ابن جريج، عن عبيد الله بن مسلم بن هرمز، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: أن هذه الآية نـزلت في عبد الله بن حُذافة بن قيس السهمي، إذ بعثه النبي صلى الله عليه وسلم في السرية. (56) 9859 - حدثنا ابن حميد قال، حدثنا حكام، عن عنبسة، عن ليث قال: سأل مسلمةُ ميمونَ بن مهران عن قوله: " أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم "، قال: أصحاب السرايا على عهد النبي صلى الله عليه وسلم. 9860 - حدثني يونس قال، أخبرنا ابن وهب قال، قال ابن زيد في قوله: " يا أيها الذين آمنوا أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم "، قال. قال أبي: هم السلاطين. قال وقال ابن زيد في قوله: " وأولي الأمر منكم "، قال أبي: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: الطاعةَ الطاعة، وفي الطاعة بلاء. وقال: ولو شاء الله لجعل الأمر في الأنبياء (57) = يعني: لقد جعلت [الأمر] إليهم والأنبياء معهم، (58) ألا ترى حين حكموا في قتل يحيى بن ز كريا؟ 9861 - حدثنا محمد بن الحسين قال، حدثنا أحمد بن مفضل قال، حدثنا أسباط، عن السدي: " أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم "، قال: بعث رسول الله صلى الله عليه وسلم سريَّة عليها خالد بن الوليد، وفيها عمار بن ياسر، فساروا قِبَل القوم الذين يريدون، فلما بلغوا قريبًا منهم عرَّسوا، (59) وأتاهم ذو العُيَيْنَتين فأخبرهم، (60) فأصبحوا قد هربوا، (61) غير رجل أمر أهله فجمعوا &; 8-499 &; متاعهم، (62) ثم أقبل يمشي في ظلمة الليل حتى أتى عسكر خالد، فسأل عن عمار بن ياسر، فأتاه فقال: يا أبا اليقظان، إني قد أسلمت وشهدت أن لا إله إلا الله، وأن محمدًا عبده ورسوله، وإنّ قومي لما سمعوا بكم هربوا، وإني بقيت، فهل إسلامي نافعي غدًا، وإلا هربت؟ قال عمار: بل هو ينفعك، فأقم. فأقام، فلما أصبحوا أغار خالد فلم يجد أحدًا غير الرجل، فأخذه وأخذ ماله. فبلغ عمارًا الخبر، فأتى خالدًا، فقال: خلِّ عن الرجل، فإنه قد أسلم، وهو في أمان مني. فقال خالد: وفيم أنت تجير؟ فاستبَّا وارتفعا إلى النبي صلى الله عليه وسلم: فأجاز أمان عمار، ونهاه أن يجير الثانية على أمير. فاستبَّا عند رسول الله صلى الله عليه وسلم، فقال خالد: يا رسول الله، أتترك هذا العبد الأجدع يسبني؟ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: يا خالد، لا تسبَّ عمارًا، فإنه من سب عمارًا سبه الله، ومن أبغض عمارًا أبغضه الله، ومن لعن عمارًا لعنه الله. فغضب عمار فقام، فتبعه خالد حتى أخذ بثوبه فاعتذر إليه، فرضي عنه، فأنـزل الله تعالى قوله: " أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم ". (63) * * * وقال آخرون: هم أهل العلم والفقه. *ذكر من قال ذلك: 9862 - حدثني سفيان بن وكيع قال، حدثنا أبي، عن علي بن صالح، عن عبد الله بن محمد بن عقيل، عن جابر بن عبد الله..... (64) 9863 - .... قال، حدثنا جابر بن نوح، عن الأعمش، عن مجاهد في قوله: أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم "، قال: أولي الفقه منكم. (65) 9864 - حدثنا أبو كريب قال، حدثنا ابن إدريس قال، أخبرنا ليث، عن مجاهد في قوله: " أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم "، قال: أولي الفقه والعلم. 9865 - حدثني محمد بن عمرو قال، حدثنا أبو عاصم، عن عيسى، عن ابن أبي نجيح: " وأولي الأمر منكم "، قال: أولي الفقه في الدين والعقل. 9866 - حدثني المثنى قال، حدثنا أبو حذيفة قال، حدثنا شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد مثله. 9867 - حدثني المثنى قال، حدثنا عبد الله بن صالح قال، حدثني معاوية بن صالح، عن علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: " أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم "، يعني: أهل الفقه والدين. 9868 - حدثني أحمد بن حازم قال، حدثنا أبو نعيم قال، حدثنا سفيان، عن حصين، عن مجاهد: " وأولي الأمر منكم "، قال: أهل العلم. 9869 - حدثني يعقوب بن إبراهيم قال، حدثنا هشيم قال، أخبرنا عبد الملك، عن عطاء بن السائب في قوله: " أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم "، قال: أولي العلم والفقه. 9870 - حدثني المثنى قال، حدثنا عمرو بن عون قال، حدثنا هشيم، عن عبد الملك، عن عطاء: " وأولي الأمر منكم "، قال: الفقهاء والعلماء. 9871 - حدثنا الحسن بن يحيى قال، أخبرنا عبد الرزاق قال، أخبرنا معمر، عن الحسن في قوله: " وأولي الأمر منكم "، قال: هم العلماء. 9872 - قال، وأخبرنا عبد الرزاق، عن الثوري، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد قوله: " وأولي الأمر منكم "، قال: هم أهل الفقه والعلم. 9873 - حدثني المثنى قال، حدثنا إسحاق قال، حدثنا ابن أبي جعفر، عن أبيه، عن الربيع، عن أبي العالية في قوله: " وأولي الأمر منكم "، قال: هم أهل العلم، ألا ترى أنه يقول: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ [سورة النساء: 83]؟ * * * وقال آخرون: هم أصحاب محمد صلى الله عليه وسلم. *ذكر من قال ذلك: 9874 - حدثني يعقوب بن إبراهيم قال، حدثنا ابن علية قال، حدثنا ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قوله: " أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم "، قال: كان مجاهد يقول: أصحاب محمد = قال: وربما قال: أولي العقل والفقه ودين الله. (66) * * * وقال آخرون: هم أبو بكر وعمر رحمهما الله. (67) *ذكر من قال ذلك: 9875 - حدثنا أحمد بن عمرو البصري قال، حدثنا حفص بن عمر العدني قال، حدثنا الحكم بن أبان، عن عكرمة: " أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم "، قال: أبو بكر وعمر. (68) * * * قال أبو جعفر: وأولى الأقوال في ذلك بالصواب، قول من قال: هم الأمراء والولاة = لصحة الأخبار عن رسول الله صلى الله عليه وسلم بالأمر بطاعة الأئمة والولاة فيما كان [لله] طاعةً، وللمسلمين مصلحة، (69) كالذي:- 9876 - حدثني علي بن مسلم الطوسي قال، حدثنا ابن أبي فديك قال، حدثني عبد الله بن محمد بن عروة، عن هشام بن عروة، عن أبي صالح السمان، عن أبي هريرة: أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: سيليكم بعدي ولاة، فيليكم البَرُّ ببِرِّه، والفاجر بفجوره، فاسمعوا لهم وأطيعوا في كل ما وافق الحق، وصلُّوا وراءهم. فإن أحسنوا فلكم ولهم، وإن أساؤوا فلكم وعليهم. (70) 9877 - حدثنا ابن المثنى قال، حدثنا يحيى، عن عبيد الله قال، أخبرني نافع، عن عبد الله، عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: على المرء المسلم، الطاعةُ فيما أحب وكره، إلا أن يؤمر بمعصية؛ فمن أمر بمعصية فلا طاعة. (71) 9878 - حدثنا ابن المثنى قال، حدثني خالد، عن عبيد الله، عن نافع، عن ابن عمر، عن النبي صلى الله عليه وسلم نحوه. (72) = فإذ كان معلومًا أنه لا طاعة واجبة لأحد غير الله أو رسوله أو إمام عادل، وكان الله قد أمر بقوله: " أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم " بطاعة ذَوِي أمرنا = كان معلومًا أن الذين أمرَ بطاعتهم تعالى ذكره من ذوي أمرنا، هم الأئمة ومن ولَّوْه المسلمين، (73) دون غيرهم من الناس، وإن كان فرضًا القبول من كل من أمر بترك معصية الله ودعا إلى طاعة الله، وأنه لا طاعة تجب لأحد فيما أمر ونهى فيما لم تقم حجة وجوبه، إلا للأئمة الذين ألزم الله عباده طاعتهم فيما أمروا به رعيتهم مما هو مصلحة لعامة الرعيّة، فإن على من أمروه بذلك طاعتهم، وكذلك في كل ما لم يكن لله معصية. &; 8-504 &; وإذ كان ذلك كذلك، كان معلومًا بذلك صحة ما اخترنا من التأويل دون غيره. * * * القول في تأويل قوله : فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ قال أبو جعفر: يعني بذلك جل ثناؤه: فإن اختلفتم، أيها المؤمنون، في شيء من أمر دينكم: أنتم فيما بينكم، أو أنتم وولاة أمركم، فاشتجرتم فيه (74) =" فردوه إلى الله "، يعني بذلك: فارتادوا معرفة حكم ذلك الذي اشتجرتم = أنتم بينكم، أو أنتم وأولو أمركم = فيه من عند الله، يعني بذلك: من كتاب الله، فاتبعوا ما وجدتم = وأما قوله: " والرسول "، فإنه يقول: فإن لم تجدوا إلى علم ذلك في كتاب الله سبيلا فارتادوا معرفة ذلك أيضًا من عند الرسول إن كان حيًا، وإن كان ميتًا فمن سنته =" إن كنتم تؤمنون بالله واليوم الآخر "، يقول: افعلوا ذلك إن كنتم تصدقون بالله =" واليوم الآخر "، يعني: بالمعاد الذي فيه الثواب والعقاب، فإنكم إن فعلتم ما أمرتم به من ذلك. فلكم من الله الجزيل من الثواب، وإن لم تفعلوا ذلك فلكم الأليم من العقاب. * * * وبنحو الذي قلنا في ذلك قال جماعة من أهل التأويل. *ذكر من قال ذلك: 9879 - حدثنا أبو كريب قال، حدثنا ابن إدريس قال، أخبرنا ليث، عن مجاهد في قوله: " فإن تنازعتم في شيء فردوه إلى الله والرسول "، قال: فإن تنازع العلماء ردّوه إلى الله والرسول. قال يقول: فردّوه إلى كتاب الله وسنة رسوله. ثم قرأ مجاهد هذه الآية: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ [سورة النساء: 83]. 9880 - حدثني المثنى قال، حدثنا سويد قال، أخبرنا ابن المبارك، عن سفيان، عن ليث، عن مجاهد في قوله: " فردوه إلى الله والرسول "، قال: كتاب، الله وسنة نبيه صلى الله عليه وسلم: 9881 - حدثنا الحسن بن يحيى قال، أخبرنا عبد الرزاق قال، أخبرنا الثوري، عن ليث، عن مجاهد في قوله: " فردوه إلى الله والرسول "، قال: إلى الله "، إلى كتابه = وإلى " الرسول "، إلى سنة نبيه. 9882 - حدثنا ابن حميد قال، حدثنا حكام، عن عنبسة، عن ليث، قال: سأل مسلمةُ ميمونَ بن مهران عن قوله: " فإن تنازعتم في شيء فردوه إلى الله والرسول "، قال: " الله "، كتابه، و " رسوله " سنته، فكأنما ألقمه حجرًا. 9883 - حدثنا أحمد بن حازم قال، حدثنا أبو نعيم قال، أخبرنا جعفر بن مروان، عن ميمون بن مهران: " فإن تنازعتم في شيء فردوه إلى الله والرسول "، قال: الرد إلى الله، الردّ إلى كتابه = والرد إلى رسوله إن كان حيًا، فإن قبضه الله إليه فالردّ إلى السنة. 9884 - حدثنا بشر بن معاذ قال، حدثنا يزيد قال، حدثنا سعيد، عن قتادة قوله: " فإن تنازعتم في شيء فردوه إلى الله والرسول "، يقول: ردوه إلى كتاب الله وسنة رسوله =" إن كنتم تؤمنون بالله واليوم الآخر ". 9885 - حدثنا محمد بن الحسين قال، حدثنا أحمد بن مفضل قال، حدثنا أسباط، عن السدي: " فإن تنازعتم في شيء فردوه إلى الله والرسول "، إن كان الرسول حيًا = و " إلى الله " قال: إلى كتابه. * * * القول في تأويل قوله : ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا (59) قال أبو جعفر: يعني بقوله جل ثناؤه: " ذلك "، فردُّ ما تنازعتم فيه من شيء إلى الله والرسول، =" خير " لكم عند الله في معادكم، وأصلح لكم في دنياكم، لأن ذلك يدعوكم إلى الألفة، وترك التنازع والفرقة =" وأحسن تأويلا "، يعني: وأحمد مَوْئلا ومغبّة، وأجمل عاقبة. * * * وقد بينا فيما مضى أن " التأويل "" التفعيل " من " تأوّل "، وأنّ قول القائل: " تأوّل "،" تفعّل "، من قولهم: "آل هذا الأمر إلى كذا "، أي: رجع = بما أغنى عن إعادته. (75) * * * وبنحو ما قلنا في ذلك قال أهل التأويل. *ذكر من قال ذلك: 9886 - حدثني محمد بن عمرو قال، حدثنا أبو عاصم قال، حدثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: " وأحسن تأويلا "، قال: حسن جزاء. 9887 - حدثني المثنى قال، حدثنا أبو حذيفة قال، حدثنا شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد مثله. 9888 - حدثنا بشر بن معاذ قال، حدثنا يزيد قال، حدثنا سعيد، عن قتادة: " ذلك خير وأحسن تأويلا "، يقول: ذلك أحسنُ ثوابًا، وخير عاقبةً. 9889 - حدثنا محمد بن الحسين قال، حدثنا أحمد بن مفضل قال، حدثنا أسباط، عن السدي: " وأحسن تأويلا " قال: عاقبة. 9890 - حدثني يونس قال، أخبرنا ابن وهب قال، قال ابن زيد في قوله: " ذلك خير وأحسن تأويلا "، قال: وأحسن عاقبة = قال: و " التأويل "، التصديق. * * * --------------- الهوامش : (50) في المطبوعة: "فيما ائتمنتكم عليه" ، غير ما في المخطوطة لغير شيء. (51) الحديث: 9851 - ورواه أحمد في المسند مرارًا ، من طرق مختلفة ، منها: 7330 ، 7428 ، 7643. ورواه الشيخان وغيرهما ، كما فصلنا هناك. وذكره ابن كثير 2: 497 ، بقوله: "وفي الحديث المتفق على صحته". وهو كما قال. (52) في المطبوعة: "في اتباع سنته" ، وكان في المخطوطة"في باتباع سنتنا" ، وضرب على"في". (53) في المطبوعة: "لم يخصص ذلك" ، وأثبت ما في المخطوطة. (54) الحديث: 9856 - هذا موقوف على أبي هريرة. وإسناده صحيح. ومعناه صحيح. وقد ذكره الحافظ في الفتح 8: 191 ، وقال: "أخرجه الطبري بإسناد صحيح". (55) الحديث: 9857 - يعلى بن مسلم بن هرمز البصري المكي: ثقة ، أخرج له الشيخان. ووثقه ابن معين وأبو زرعة. مترجم في التهذيب. والكبير للبخاري 4 / 2 / 417 ، وابن أبي حاتم 4 / 2 / 302. وهو أخو"عبد الله بن مسلم" الآتي في الإسناد بعده - كما رجحه البخاري وغيره. والحديث رواه أحمد في المسند: 3124 ، عن حجاج ، وهو ابن محمد ، بهذا الإسناد. وفيه تسمية الرجل ، أنه"عبد الله بن حذافة بن قيس بن عدي السهمي". وكذلك رواه البخاري 8: 190 - 191 ، عن صدقة بن الفضل ، عن حجاج بن محمد ، به. وذكره ابن كثير 2: 494 ، عن رواية البخاري ، ثم قال: "وهكذا أخرجه بقية الجماعة إلا ابن ماجه ، من حديث حجاج بن محمد الأعور ، به. وقال الترمذي: حديث حسن غريب ، ولا نعرفه إلا من حديث ابن جريج". وقصة عبد الله بن حذافة رواها أحمد في المسند: 11662 (ج3 ص67 حلبي) ، من حديث أبي سعيد الخدري. روى معناها أيضًا من حديث علي بن أبي طالب: 622. (56) الحديث: 9858 - عبد الله بن مسلم بن هرمز: هو أخو يعلى الذي في الحديث السابق - على الراجح. وعبد الله هذا: فيه ضعف ، مع أن الثوري يروي عنه ، والثوري لا يروي إلا عن ثقة. فالظاهر أن ضعفه من قبل حفظه. وهو مترجم في التهذيب ، وابن أبي حاتم 2 / 2 / 164 - 165. ووقع في المخطوطة والمطبوعة هنا"عبيد الله" ، بدل"عبد الله" وهو خطأ واضح. والحديث بمعنى الذي قبله. (57) في المطبوعة: "ولو شاء الله لجعل" ، وأثبت ما في المخطوطة. (58) في المطبوعة: "يعني: لقد جعل إليهم الأنبياء معهم" ، وهو مستقيم ، ولكنه كان في المخطوطة: "لقد جعلت إليهم الأنبياء معهم" ، فاستظهرت سقوط"الأمر" ، فوضعته بين قوسين. (59) "عرس القوم تعريسًا": إذا نزلوا في السفر من آخر الليل ، يقعون وقعة للاستراحة ، ثم ينيخون وينامون نومة خفيفة ، ثم يثورون مع انفجار الصبح سائرين. (60) "ذو العيينتين" و"ذو العوينتين" ، و"ذو العينين": الجاسوس. (61) في المطبوعة وابن كثير 2: 496"وقد هربوا" ، وأثبت ما في المخطوطة. (62) في المخطوطة: "غير رجال من أهله" ، وهو فاسد ، وأثبت ما في المطبوعة وتفسير ابن كثير. (63) الأثر: 9861 - أخرجه ابن كثير في تفسيره 2 : 497 ، ثم قال: "وهكذا رواه ابن أبي حاتم من طريق ، عن السدي مرسلا. ورواه ابن مردويه من رواية الحكم بن ظهير ، عن السدي ، عن أبي صالح ، عن ابن عباس ، فذكر بنحوه. والله أعلم". (64) الأثر: 9862 - كان هذا الأثر والذي يليه متصلين ، "... عن جابر بن عبد الله قال حدثنا جابر بن نوح" وهو خطأ وفساد لا شك فيه. وكأن هذا الأثر كان: "حدثني بذلك سفيان بن وكيع..." = أو: "عن جابر بن عبد الله قال: هم أهل العلم والفقه". أو ما شابه ذلك. ولكني وضعت النقط دلالة على الخزم. (65) الأثر: 9863 - كأن صواب هذا الإسناد: "حدثني أبو كريب ، قال حدثنا جابر بن نوح" ، فإن أبا كريب هو يروي عن جابر بن نوح ، كما سلف مرارًا ، أقربها رقم: 9842 ، ولكني تركته على حاله ، ووضعت مكان ذلك نقطًا. (66) في المطبوعة: "أولي الفضل" ، وأثبت ما في المخطوطة. (67) في المطبوعة: "رضي الله عنهما". (68) الأثر: 9875 -"أحمد بن عمرو البصري" ، لم أجده في كتب التراجم ، وظننت أنه"أحمد بن عمرو بن عبد الخالق" البزار ، أبو بكر العتكي البصري ، من أهل البصرة ، قال الخطيب: "كان ثقة حافظًا ، صنف المسند ، وتكلم على الأحاديث ، وبنى عللها ، وقدم بغداد وحدث بها" ومات بالرملة سنة 291 ، فهو خليق أن يكون رآه أبو جعفر وروى عنه في بغداد أو في الرملة. مترجم في تاريخ بغداد 4: 334. و"حفص بن عمر العدني" مضت ترجمته برقم: 6796. (69) الزيادة بين القوسين ، أراها زيادة لا غنى عنها. (70) الحديث: 9876 - ابن أبي فديك: هو محمد بن إسماعيل بن مسلم بن أبي فديك المدني. وهو ثقة معروف ، من شيوخ الشافعي وأحمد. أخرج له الجماعة. عبد الله بن محمد بن عروة: هو عبد الله بن محمد بن يحيى بن عروة بن الزبير المدني. قال أبو حاتم: "هو متروك الحديث ، ضعيف الحديث جدًا". وقال ابن حبان: "يروى الموضوعات عن الثقات". مترجم في لسان الميزان 3: 331 - 332 ، وابن أبي حاتم 2 / 2 / 158. فهذا حديث ضعيف جدًا ، لم نجده إلا في هذا الموضع. وقد نقله ابن كثير 2: 495 ، والسيوطي 2: 177- ولم ينسباه لغير الطبري. (71) الحديثان: 9877 ، 9878 - يحيى في الإسناد الأول: هو ابن سعيد القطان. وخالد - في الإسناد الثاني: هو ابن الحارث الهجيمي البصري. مضت ترجمته في: 7818. عبيد الله - في الإسنادين: هو ابن عمر بن حفص بن عاصم بن عمر بن الخطاب ، العمري. ووقع في المطبوعة ، في الإسنادين: "يحيى بن عبيد الله" ، "خالد بن عبيد الله"! وهو خطأ واضح ، صوابه من المخطوطة. والحديث رواه أحمد في المسند: 4668 ، عن يحيى ، وهو القطان ، بمثل الإسناد الأول هنا. ورواه أيضًا: 6278 ، عن ابن نمير ، عن عبيد الله ، به. وقد شرحناه شرحًا وافيًا ، وخرجناه - في الموضع الأول. وذكره ابن كثير 2: 494 ، من رواية أبي داود - من طريق يحيى القطان. ثم نسبه للشيخين من طريق يحيى. وقصر السيوطي جدًا ، إذ ذكره 2: 177 ، ونسبه لابن أبي شيبة ، وابن جرير - فقط! وهو في المسند والصحيحين وغيرهما. (72) الحديثان: 9877 ، 9878 - يحيى في الإسناد الأول: هو ابن سعيد القطان. وخالد - في الإسناد الثاني: هو ابن الحارث الهجيمي البصري. مضت ترجمته في: 7818. عبيد الله - في الإسنادين: هو ابن عمر بن حفص بن عاصم بن عمر بن الخطاب ، العمري. ووقع في المطبوعة ، في الإسنادين: "يحيى بن عبيد الله" ، "خالد بن عبيد الله"! وهو خطأ واضح ، صوابه من المخطوطة. والحديث رواه أحمد في المسند: 4668 ، عن يحيى ، وهو القطان ، بمثل الإسناد الأول هنا. ورواه أيضًا: 6278 ، عن ابن نمير ، عن عبيد الله ، به. وقد شرحناه شرحًا وافيًا ، وخرجناه - في الموضع الأول. وذكره ابن كثير 2: 494 ، من رواية أبي داود - من طريق يحيى القطان. ثم نسبه للشيخين من طريق يحيى. وقصر السيوطي جدًا ، إذ ذكره 2: 177 ، ونسبه لابن أبي شيبة ، وابن جرير - فقط! وهو في المسند والصحيحين وغيرهما. (73) في المطبوعة: "ومن ولاه المسلمون" ، وأثبت ما في المخطوطة ، ولم يرد أبو جعفر معنى ما كان في المطبوعة ، بل أراد: ومن ولاه الأئمة أمور المسلمين. (74) انظر تفسير"تنازع" فيما سلف 7: 289. (75) انظر ما سلف 6: 204 - 206.