Tabari (1 passage)

1. Volledige NL-vertaling van Tabari's tekst

   Het woord over de uitleg van Zijn uitspraak: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ ("Voorwaar, degenen die niet geloven in Onze tekenen, hen zullen Wij doen branden in een Vuur. Telkens wanneer hun huiden gaar zijn, vervangen Wij ze door andere huiden, opdat zij de bestraffing proeven.")

   Abū Jaʿfar zei: Dit is een dreigement van Allah, verheven is Zijn lof, gericht tot degenen die volhardden in hun loochening van wat Allah aan Mohammed (de Profeet ﷺ) heeft neergezonden — onder de Joden van de Banū Isrāʾīl en de overige ongelovigen — en in hun loochening van Zijn boodschapper. Allah zegt tot hen: Voorwaar, degenen die ontkenden wat Ik aan Mijn boodschapper Mohammed (de Profeet ﷺ) heb neergezonden van Mijn tekenen — dat wil zeggen: de tekenen van Zijn neerzending en de openbaring van Zijn Boek, namelijk de aanwijzingen en bewijzen daarvan voor de waarachtigheid van Mohammed (de Profeet ﷺ) — en die het niet geloofden, onder de Joden van de Banū Isrāʾīl en de overige ongelovigen daarin = "hen zullen Wij doen branden in een Vuur", zegt: Wij zullen hen gaar maken in een Vuur waarin zij gebraden worden = dat wil zeggen: waarin zij geroosterd worden = "telkens wanneer hun huiden gaar zijn", zegt: telkens wanneer hun huiden daardoor geroosterd worden en verbranden = "vervangen Wij ze door andere huiden", dat wil zeggen: andere dan de huiden die gaar geworden en geroosterd zijn, zoals:

   9833 - Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Jarīr heeft ons verteld, op gezag van al-Aʿmash, op gezag van Thuwayr, op gezag van Ibn ʿUmar, over: "telkens wanneer hun huiden gaar zijn, vervangen Wij ze door andere huiden", hij zei: Wanneer hun huiden verbrand zijn, vervangen Wij ze door witte huiden, gelijk aan vellen perkament (qaraṭīs).

   9834 - Bishr ibn Muʿādh heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, over zijn uitspraak: "Voorwaar, degenen die niet geloven in Onze tekenen, hen zullen Wij doen branden in een Vuur. Telkens wanneer hun huiden gaar zijn, vervangen Wij ze door andere huiden", hij zegt: Telkens wanneer hun huiden verbrand zijn, vervangen Wij ze door andere huiden.

   9835 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Isḥāq heeft ons verteld, hij zei: Ibn Abī Jaʿfar heeft ons verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van al-Rabīʿ, over zijn uitspraak: "telkens wanneer hun huiden gaar zijn", hij zei: Wij hebben vernomen dat in het eerste Boek geschreven staat: De huid van een van hen is veertig el dik, zijn tand is zeventig el, en zijn buik — als daarin een berg geplaatst zou worden, zou hij die kunnen bevatten. En wanneer het Vuur hun huiden verteert, worden zij vervangen door andere huiden.

   9836 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Suwayd ibn Naṣr heeft ons verteld, hij zei: Ibn al-Mubārak heeft ons bericht, hij zei: Mij heeft op gezag van al-Ḥasan bereikt, over: "telkens wanneer hun huiden gaar zijn, vervangen Wij ze door andere huiden", hij zei: Wij maken hen op een dag zeventigduizend maal gaar.

   9837 - Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: Al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Abū ʿUbayda al-Ḥaddād heeft ons verteld, op gezag van Hishām ibn Ḥassān, op gezag van al-Ḥasan, over zijn uitspraak: "telkens wanneer hun huiden gaar zijn, vervangen Wij ze door andere", hij zei: Het Vuur maakt elke dag zeventigduizend huiden gaar. Hij zei: En de huid van de ongelovige is veertig el dik — en Allah weet het best met welke el!

   * * *

   Abū Jaʿfar zei: En indien een vraagsteller vraagt en zegt: Wat is de betekenis van Zijn uitspraak, verheven is Zijn lof: "telkens wanneer hun huiden gaar zijn, vervangen Wij ze door andere huiden"? En is het toegestaan dat zij vervangen worden door andere huiden dan hun huiden die zij in deze wereld hadden, om daarin bestraft te worden? Indien dat volgens jou toegestaan is, sta dan ook toe dat zij vervangen worden door andere lichamen en zielen dan hun lichamen en zielen die zij in deze wereld hadden, opdat die bestraft worden! En indien je dat toestaat, ben je gedwongen te erkennen dat degenen die in het hiernamaals met het Vuur bestraft worden, anderen zijn dan degenen aan wie Allah de bestraffing aanzegde wegens hun ongeloof in Hem en hun ongehoorzaamheid jegens Hem, en dat de bestraffing dan van de ongelovigen weggenomen zou zijn!!

   * * *

   Er is gezegd: De mensen verschilden van mening over de betekenis daarvan.

   Sommigen van hen zeiden: De bestraffing bereikt slechts de mens, die iets anders is dan de huid en het vlees; de huid wordt slechts verbrand opdat de pijn van de bestraffing de mens bereikt. Wat de huid en het vlees betreft, die voelen geen pijn. Zij zeiden: Het maakt dus niet uit of aan de ongelovige zijn huid wordt teruggegeven die hij in deze wereld had, of een andere huid, aangezien de huiden geen pijn voelen en niet bestraft worden; wat pijn voelt en bestraft wordt is slechts de ziel, die de pijn gewaarwordt en die het lijden bereikt. Zij zeiden: En aangezien dat zo is, is het niet ongerijmd dat voor elke ongelovige in het Vuur op elk ogenblik en elk uur ontelbaar veel huiden geschapen worden, die over hem heen verbrand worden, opdat de pijn van de bestraffing zijn ziel bereikt, aangezien de huiden geen pijn voelen.

   * * *

   Anderen zeiden: Integendeel, de huiden voelen pijn, evenals het vlees en de overige bestanddelen van het lichaam van de mensenkinderen. En wanneer zijn huid of een ander bestanddeel van zijn lichaam verbrand wordt, bereikt de pijn daarvan het geheel. Zij zeiden: En de betekenis van Zijn uitspraak: "telkens wanneer hun huiden gaar zijn, vervangen Wij ze door andere huiden" is: Wij vervangen ze door onverbrande huiden. Want zij worden nieuw teruggegeven, terwijl de eerste verbrand waren; zij worden dus onverbrand teruggegeven, en daarom is gezegd: "andere", omdat zij anders zijn dan de huiden die zij in deze wereld hadden, waarmee zij ongehoorzaam waren aan Allah toen die van hen waren. Zij zeiden: Dat is vergelijkbaar met de uitspraak van de Arabieren tegen de goudsmid wanneer men hem vraagt een ring te smeden uit een reeds gesmede ring, door deze van zijn huidige vorm om te zetten naar een andere vorm: "Smeed mij uit deze ring een andere ring", waarop hij hem breekt en er een andere ring uit smeedt; en de ring die met de tweede smeding gesmeed is, is dezelfde als de eerste, maar omdat hij na het breken weer tot ring is gemaakt, is gezegd: "het is een andere". Zij zeiden: Zo is ook de betekenis van Zijn uitspraak: "telkens wanneer hun huiden gaar zijn, vervangen Wij ze door andere huiden"; toen de huiden verbrand waren en daarna na de verbranding weer nieuw werden teruggegeven, is gezegd: "zij zijn andere", in die betekenis.

   * * *

   Anderen zeiden: De betekenis daarvan is: "telkens wanneer hun huiden gaar zijn" — hun gewaden — vervangen Wij ze door andere gewaden van pek. De gewaden van pek worden dus voor hen tot huiden gemaakt, zoals men van iets dat eigen is aan een mens zegt: "het is het vel tussen zijn ogen en zijn gezicht", wegens de eigenheid daarvan aan hem. Zij zeiden: Zo zijn ook de gewaden van pek, waarover Allah in Zijn Boek zegt: سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ [Soera Ibrāhīm: 50] ("hun gewaden zijn van pek, en het Vuur bedekt hun gezichten"); toen die voor hen een kleding werden die hun lichamen niet verlaat, werden zij voor hen tot huiden gemaakt, en er is gezegd: telkens wanneer het pek op hun lichamen ontvlamt en verbrandt, worden zij vervangen door andere gewaden van pek. Zij zeiden: Wat de huiden van de ongelovigen onder de bewoners van het Vuur betreft, die verbranden niet, want in hun verbranding — tot het moment van hun herstel — ligt hun vergaan, en in hun vergaan ligt hun verlichting. Zij zeiden: En Allah, verheven is Zijn gedachtenis, heeft over hen bericht dat zij niet sterven en dat hun bestraffing niet verlicht wordt. Zij zeiden: En de huiden van de ongelovigen zijn een van hun lichaamsdelen; en indien het toegestaan zou zijn dat iets daarvan verbrandt en vergaat en daarna na het vergaan in het Vuur wordt teruggegeven, dan zou dat toegestaan zijn voor al hun bestanddelen. En indien dat toegestaan zou zijn, zou het noodzakelijk volgen dat voor hen het vergaan toegestaan is, daarna het herstel en de dood, daarna het weer tot leven gewekt worden — terwijl Allah over hen heeft bericht dat zij niet sterven. Zij zeiden: En in Zijn bericht over hen dat zij niet sterven ligt een duidelijk bewijs dat geen van de bestanddelen van hun lichamen sterft, en de huiden zijn een van die bestanddelen.

   * * *

   Wat de betekenis van Zijn uitspraak betreft: "opdat zij de bestraffing proeven", hij zegt: Wij deden dat met hen opdat zij de pijn van de bestraffing, haar benauwenis en haar hevigheid zouden ervaren, vanwege het feit dat zij in deze wereld de tekenen van Allah loochenden en ontkenden.

   * * *

   Het woord over de uitleg van Zijn uitspraak: إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا (56) ("Voorwaar, Allah is Almachtig, Alwijs.")

   Abū Jaʿfar zei: Hij zegt: Voorwaar, Allah is altijd = "Almachtig" (ʿazīz) geweest in Zijn vergelding aan wie van Zijn schepselen Hij vergeldt; niemand die Hem met onheil wil treffen, kan zich aan Hem onttrekken, en niemand aan wie Hij een bestraffing voltrekt, kan zich op Hem wreken = "Alwijs" (ḥakīm) in Zijn bestuur en Zijn beschikking.

   -------------------

   Voetnoten:

   (20) Zie de uitleg van "al-iṣlāʾ" (het doen branden) in het voorgaande: 27-29, 231.

   (21) De overlevering 9833 — "Thuwayr" is Thuwayr ibn Abī Fākhita Saʿīd ibn ʿIlāqa al-Hāshimī. Zijn biografie is reeds gegeven onder de nummers 3212 en 5414. In de gedrukte editie staat "Nuwayr", en in het handschrift is het niet voorzien van diakritische punten. In de gedrukte editie staat "julūdan bayḍāʾ" (witte huiden), wat een fout is; het juiste staat in het handschrift. En "al-qaraṭīs" is het meervoud van "qirṭās": het witte blad waarop geschreven wordt.

   (22) In de gedrukte editie staat "dat zijn huid...", maar wat in het handschrift staat is hier overgenomen. Daarmee wordt de dikte van de huid bedoeld, zoals straks zal volgen onder nummer 9837.

   (23) In de gedrukte editie staat "law wasiʿahu"; wat in het handschrift staat is overgenomen.

   (24) De overlevering 9837 — "Abū ʿUbayda al-Ḥaddād" is ʿAbd al-Wāḥid ibn Wāṣil al-Sadūsī. Zijn biografie is reeds gegeven onder nummer 8284. En "Hishām ibn Ḥassān al-Qardūsī" is reeds vermeld onder nummer 2827.

   (25) In het handschrift staat "die de huid en het vlees is", wat niet klopt; de uitgever van de eerste gedrukte editie heeft terecht "ghayr" (anders dan) toegevoegd.

   (26) "Istaṣāghahu khātaman": hij verzocht hem een ring voor hem te smeden. Deze vorm wordt niet in de woordenboeken vermeld, maar zij is degelijk Arabisch en een correcte analogie.

   (27) In de gedrukte editie staat "al-iḥtirāq"; wat in het handschrift staat is overgenomen.

   (28) In de gedrukte editie en in het handschrift staat: "Anderen zeiden: de betekenis daarvan", maar de context vereist wat is overgenomen.

   (29) De toevoeging tussen haakjes is onmisbaar.

   (30) In de gedrukte editie staat "lā taḥriq"; het juiste is wat in het handschrift staat, zoals hier overgenomen.

   (31) Dat wil zeggen: zij vergaat dan totdat zij opnieuw hersteld wordt, en haar vergaan zou een periode vereisen waarin de bestraffing van hen verlicht wordt. Dit is ongeldig, zoals men zal zien in de volgende argumenten.

   (32) Zie de uitleg van "kāna" in de betekenis van "lam yazal" (altijd geweest zijn) in het voorgaande: 426, aantekening: 1, en de verwijzingen aldaar.

   (33) Zie de uitleg van "ʿazīz" en "ḥakīm" in de taalkundige indices.

   Toon originele Arabische tekst

   القول في تأويل قوله : إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ قال أبو جعفر: هذا وعيد من الله جل ثناؤه للذين أقاموا على تكذيبهم بما أنـزل الله على محمد من يهود بني إسرائيل وغيرهم من سائر الكفار، وبرسوله. يقول الله لهم: إن الذين جحدوا ما أنـزلتُ على رسولي محمد صلى الله عليه وسلم، من آياتي = يعني: من آيات تنـزيله، ووَحي كتابه، وهي دلالاته وحججه على صدق محمد صلى الله عليه وسلم = فلم يصدقوا به من يهود بني إسرائيل وغيرهم من سائر أهل الكفر به =" سوف نصليهم نارًا "، يقول: سوف ننضجهم في نارٍ يُصلون فيها = أي يشوون فيها (20) =" كلما نضجت جلودهم "، يقول: كلما انشوت بها جلودهم فاحترقت =" بدلناهم جلودًا غيرها "، يعني: غير الجلود التي قد نضجت فانشوت، كما:- 9833 - حدثنا ابن حميد قال، حدثنا جرير، عن الأعمش، عن ثوير، عن ابن عمر: " كلما نضجت جلودهم بدّلناهم جلودًا غيرها "، قال: إذا احترقت جلودهم بدّلناهم جلودًا بيضًا أمثالَ القراطيس. (21) 9834 - حدثنا بشر بن معاذ قال، حدثنا يزيد قال، حدثنا سعيد، عن قتادة قوله: " إن الذين كفروا بآياتنا سوف نصليهم نارًا كلما نضجت جلودهم &; 8-485 &; بدلناهم جلودًا غيرَها "، يقول: كلما احترقت جلودهم بدّلناهم جلودًا غيرَها. 9835 - حدثني المثنى قال، حدثنا إسحاق قال، حدثنا ابن أبي جعفر، عن أبيه، عن الربيع في قوله: " كلما نضجت جلودهم "، قال: سمعنا أنه مكتوب في الكتاب الأول: جلدُ أحدهم أربعون ذراعًا، (22) وسِنُّه سبعون ذراعًا، وبطنه لو وضع فيه جبل وَسِعه. (23) فإذا أكلت النار جلودهم بُدّلوا جلودًا غيرها. 9836 - حدثني المثنى قال، حدثنا سويد بن نصر قال، أخبرنا ابن المبارك قال: بلغني عن الحسن: " كلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودًا غيرها "، قال: ننضجهم في اليوم سبعين ألف مرة. 9837 - حدثنا القاسم قال، حدثنا الحسين قال، حدثنا أبو عبيدة الحداد، عن هشام بن حسان، عن الحسن قوله: " كلما نضجت جلودهم بدلناهم غيرها "، قال: تنضج النار كل يوم سبعين ألف جلد. قال: وغلظ جلد الكافر أربعون ذراعًا، والله أعلم بأيِّ ذراع! (24) . * * * قال أبو جعفر: فإن سأل سائل فقال: وما معنى قوله جل ثناؤه: " كلما نضجت جلودهم بدّلناهم جلودًا غيرها "؟ وهل يجوز أن يبدّلوا جلودًا غير جلودهم التي كانت لهم في الدنيا، فيعذَّبوا فيها؟ فإن جاز ذلك عندك، فأجز أن يُبدَّلوا أجسامًا وأرواحًا غير أجسامهم وأرواحهم التي كانت لهم في الدنيا فتعذّب! وإن أجزت ذلك، لزمك أن يكون المعذبون في الآخرة بالنار، غيرُ الذين أوعدهم الله العقابَ على كفرهم به ومعصيتهم إياه، وأن يكون الكفار قد ارتفعَ عنهم العذاب!! * * * قيل: إن الناس اختلفوا في معنى ذلك. فقال بعضهم: العذاب إنما يصل إلى الإنسان الذي هو غير الجلد واللحم، (25) وإنما يحرق الجلد ليصل إلى الإنسان ألم العذاب. وأما الجلد واللحم، فلا يألمان. قالوا: فسواء أعيد على الكافر جلدهُ الذي كان له في الدنيا أو جلدٌ غيره، إذ كانت الجلود غير آلمة ولا معذَّبة، وإنما الآلمةُ المعذبةُ: النفسُ التي تُحِس الألم، ويصل إليها الوجع. قالوا: وإذا كان ذلك كذلك، فغير مستحيل أن يُخْلق لكل كافر في النار في كل لحظة وساعة من الجلود ما لا يحصى عدده، ويحرق ذلك عليه، ليصل إلى نفسه ألم العذاب، إذ كانت الجلود لا تألَمُ. * * * وقال آخرون: بل الجلودُ تألم، واللحمُ وسائرُ أجزاء جِرْم بني آدم. وإذا أحرق جلدهُ أو غيره من أجزاء جسده، وصل ألم ذلك إلى جميعه. قالوا: ومعنى قوله: " كلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودًا غيرها ": بدلناهم جلودًا غير محترقة. وذلك أنها تعاد جديدة، والأولى كانت قد احترقتْ، فأعيدت غير محترقة، فلذلك قيل: " غيرها "، لأنها غير الجلود التي كانت لهم في الدنيا، التي عصوا الله وهى لهم. قالوا: وذلك نظيرُ قول العرب للصّائغ إذا استصاغته خاتمًا من خاتم مَصُوغ، (26) بتحويله عن صياغته التي هُو بها، إلى صياغة أخرى: " صُغْ لي من هذا الخاتم خاتمًا غيره "، فيكسره ويصوغ له منه خاتمًا غيره، والخاتم المصوغ بالصّياغة الثانية هو الأول، ولكنه لما أعيد بعد كسره خاتمًا قيل: " هو غيره ". قالوا: فكذلك معنى قوله: " كلما نضجت جلودهم بدّلناهم جلودًا غيرها "، لما &; 8-487 &; احترقت الجلود ثم أعيدت جديدة بعد الاحتراق، (27) قيل: " هي غيرها "، على ذلك المعنى. * * * وقال آخرون: معنى ذلك: " كلما نضجت جلودهم "، (28) سرابيلهم، بدلناهم سرابيل من قَطِران غيرها. فجعلت السرابيل [من] القطران لهم جلودًا، (29) كما يقال للشيء الخاص بالإنسان: " هو جِلدة ما بين عينيه ووجهه "، لخصُوصه به. قالوا: فكذلك سرابيل القطران التي قال الله في كتابه: سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ [سورة إبراهيم: 50]، لما صارت لهم لباسًا لا تفارق أجسامهم، جعلت لهم جلودًا، فقيل: كلما اشتعل القَطِران في أجسامهم واحترق، بدلوا سرابيل من قطران آخر. قالوا: وأما جلود أهل الكفر من أهل النار، فإنها لا تحترق، (30) لأن في احتراقها = إلى حال إعادتها = فناءَها، (31) وفي فنائها رَاحتها. قالوا: وقد أخبر الله تعالى ذكره عنها: أنهم لا يموتون ولا يخفف عنهم من عذابها. قالوا: وجلود الكفار أحد أجسامهم، ولو جاز أن يحترق منها شيء فيفنى ثم يعاد بعد الفناء في النار، جاز ذلك في جميع أجزائها. وإذا جاز ذلك، وجب أن يكون جائزًا عليهم الفناء، ثم الإعادة والموت، ثم الإحياء، وقد أخبر الله عنهم أنهم لا يموتون. قالوا: وفي خبره عنهم أنهم لا يموتون، دليل واضح أنه لا يموت شيء من أجزاء أجسامهم، والجلود أحدُ تلك الأجزاء. * * * وأما معنى قوله: " ليذوقوا العذاب "، فإنه يقول: فعلنا ذلك بهم، ليجدوا ألم العذاب وكربه وشدته، بما كانوا في الدنيا يكذّبون آيات الله ويجحدونها. * * * القول في تأويل قوله : إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا (56) قال أبو جعفر: يقول: إن الله لم يزل (32) =" عزيزًا " في انتقامه ممن انتقم منه من خلقه، لا يقدر على الامتناع منه أحد أرادَه بضرّ، ولا الانتصار منه أحدٌ أحلّ به عقوبة =" حكيمًا " في تدبيره وقضائه. (33) ------------------- الهوامش : (20) انظر تفسير"الإصلاء" فيما سلف: 27 - 29 ، 231. (21) الأثر: 9833 -"ثوير" ، هو: ثوير بن أبي فاختة سعيد بن علاقة الهاشمي. مضت ترجمته برقم: 3212 ، 5414. وفي المطبوعة: "نوير" ، وفي المخطوطة غير منقوط. في المطبوعة: "جلودًا بيضاء" ، وهو خطأ ، والصواب في المخطوطة. و"القراطيس" جمع"قرطاس": وهو الصحيفة البيضاء التي يكتب فيها. (22) في المطبوعة: "أن جلده..." ، وأثبت ما في المخطوطة. وعنى بذلك غلظ الجلد ، كما سيأتي في رقم: 9837. (23) في المطبوعة: "لوسعه" ، وأثبت ما في المخطوطة. (24) الأثر: 9837 -"أبو عبيدة الحداد" ، هو: عبد الواحد بن واصل السدوسي. مضت ترجمته برقم: 8284. و"هشام بن حسان القردوسي" مضى برقم: 2827. (25) في المخطوطة: "الذي هو الجلد واللحم" ، وهو لا يستقيم ، وأصاب ناشر المطبوعة الأولى في زيادة"غير". (26) "استصاغه خاتما": طلب إليه أن يصوغ له خاتمًا. وهذه صيغة لم تذكرها كتب اللغة ، وهي عربية معرقة ، وقياس صحيح. (27) في المطبوعة: "الاحتراق" ، وأثبت ما في المخطوطة. (28) في المطبوعة والمخطوطة: "وقال آخرون: معنى ذلك" ، والسياق يقتضي ما أثبت. (29) الزيادة التي بين القوسين ، لا غنى عنها. (30) في المطبوعة: "لا تحرق" والجيد ما في المخطوطة كما أثبته. (31) يعني: أنها عندئذ تفنى حتى تعاد مرة أخرى ، وفناؤه يوجب فترة يخف فيها عنهم العذاب. وهذا باطل كما سترى في الحجج التالية. (32) انظر تفسير"كان" بمعنى: لم يزل فيما سلف: 426 ، تعليق: 1 ، والمراجع هناك. (33) انظر تفسير"عزيز" و"حكيم" في فهارس اللغة.