Tabari
Terug naar surah 4, ayah 54

Tafseer van De Vrouwen · An-Nisaa · 4:54

أَمْ يَحْسُدُونَ ٱلنَّاسَ عَلَىٰ مَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضْلِهِۦ ۖ فَقَدْ ءَاتَيْنَآ ءَالَ إِبْرَٰهِيمَ ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ وَءَاتَيْنَٰهُم مُّلْكًا عَظِيمًۭا

Of zijn zij jaloers op de mensen vanwege wat Allah hen van Zijn gunst heeft gegeven? Waarlijk, Wij gaven de familie van Ibrâhîm de Schrift en de Wijsheid en Wij gaven hem een geweldig koninkrijk.

Tabari (1 passage)

  1. Volledige NL-vertaling van Tabari's tekst

    De uitspraak over de uitleg van Zijn woord: أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ("Of zijn zij jaloers op de mensen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven?").

    Abū Jaʿfar zei: De Verhevene bedoelt met Zijn woord "Of zijn zij jaloers op de mensen": of zijn dezen, aan wie een deel van het Boek is gegeven, de joden, jaloers? Zoals:

    9812 - Muḥammad ibn ʿAmr heeft mij verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, op gezag van ʿĪsā, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, over het woord van Allah: "Of zijn zij jaloers op de mensen", hij zei: de joden.

    9813 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Abū Ḥudhayfa heeft ons verteld, hij zei: Shibl heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, iets dergelijks.

    9814 - Bishr ibn Muʿādh heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, iets dergelijks.

    * * *

    Wat betreft Zijn woord "de mensen", de uitleggers verschilden van mening over wie Allah daarmee bedoelde.

    Sommigen van hen zeiden: Allah bedoelde daarmee Mohammed ﷺ in het bijzonder.

    *Vermelding van wie dat gezegd heeft:

    9815 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: ʿAmr heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, hij zei: Hushaym heeft ons bericht, op gezag van Khālid, op gezag van ʿIkrima, over Zijn woord: "Of zijn zij jaloers op de mensen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven?", hij zei: "de mensen" op deze plaats is de Profeet ﷺ in het bijzonder.

    9816 - Muḥammad ibn al-Ḥusayn heeft mij verteld, hij zei: Aḥmad ibn Mufaḍḍal heeft mij verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī: "Of zijn zij jaloers op de mensen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven?", dit betekent Mohammed ﷺ.

    9817 - Muḥammad ibn Saʿd heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, hij zei: mijn oom heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van Ibn ʿAbbās, iets dergelijks.

    9818 - Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: Al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, op gezag van Ibn Jurayj, op gezag van Mujāhid: "Of zijn zij jaloers op de mensen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven?", hij zei: "de mensen" is Mohammed ﷺ.

    9819 - Mij is verteld op gezag van al-Ḥusayn ibn al-Faraj, hij zei: ik hoorde Abū Muʿādh zeggen: ʿUbayd ibn Sulaymān heeft ons bericht, hij zei: ik hoorde al-Ḍaḥḥāk zeggen — en hij vermeldde iets dergelijks.

    * * *

    Anderen zeiden: Allah bedoelde daarmee veeleer de Arabieren.

    *Vermelding van wie dat gezegd heeft:

    9820 - Bishr ibn Muʿādh heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, over Zijn woord: "Of zijn zij jaloers op de mensen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven?", dat zijn de joden, die jaloers waren op deze stam van de Arabieren om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid had gegeven.

    * * *

    Abū Jaʿfar zei: De meest correcte van de uitspraken hierover is dat men zegt: dat Allah de joden berispte, die Hij met hun eigenschap heeft beschreven in deze verzen, en tot hen zei, met betrekking tot hun uitspraak tot de polytheïsten (mushrikīn), de afgodenaanbidders, dat dezen beter geleid waren op de weg dan Mohammed en zijn metgezellen — terwijl zij wisten dat zij met die uitspraak die zij deden logenaars waren —: zijn jullie jaloers op Mohammed en zijn metgezellen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven?

    * * *

    Wij hebben gezegd dat dit het meest correct is, omdat hetgeen vooraf gaat aan Zijn woord "Of zijn zij jaloers op de mensen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven?" de berisping bevat van de joden die tot de ongelovigen zeiden: "Dezen zijn beter geleid op de weg dan zij die geloven." Het aansluiten van Zijn woord "Of zijn zij jaloers op de mensen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven?" bij die berisping van hen, en de lofprijzing van de gelovigen over wie gezegd is wat gezegd is — dat is passender en gepaster, zolang er geen bewijs komt dat de betekenis ervan afwendt van die betekenis.

    * * *

    De uitleggers verschilden van mening over de uitleg van "de goedgunstigheid" (al-faḍl) waarvan Allah berichtte dat Hij die gaf aan degenen die Hij vermeldde in Zijn woord: "Of zijn zij jaloers op de mensen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven?" Sommigen van hen zeiden: die "goedgunstigheid" is het profeetschap.

    *Vermelding van wie dat gezegd heeft:

    9821 - Bishr ibn Muʿādh heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda: "Of zijn zij jaloers op de mensen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven?", zij waren jaloers op deze stam van de Arabieren om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid had gegeven. Allah zond uit hun midden een profeet, en zij waren daarom jaloers op hen.

    9822 - Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: Al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, hij zei: Ibn Jurayj zei: "om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven", hij zei: het profeetschap.

    Anderen zeiden: die "goedgunstigheid" die Allah vermeldde dat Hij hun gegeven heeft, is veeleer Zijn toestaan van wat Hij Zijn profeet Mohammed ﷺ heeft toegestaan aan vrouwen, dat hij van hen huwt wat hij wil zonder beperking in aantal. Zij zeiden: en Hij bedoelt met "de mensen" Mohammed ﷺ, zoals ik eerder vermeld heb.

    *Vermelding van wie dat gezegd heeft:

    9823 - Muḥammad ibn Saʿd heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, hij zei: mijn oom heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van Ibn ʿAbbās: "Of zijn zij jaloers op de mensen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven?" — het vers — en dat is omdat de Mensen van het Boek zeiden: "Mohammed beweert dat hem gegeven is wat hem gegeven is in nederigheid, en hij heeft negen vrouwen; zijn enige zorg is het huwen! Welk koningschap is voortreffelijker dan dit!" Toen zei Allah: "Of zijn zij jaloers op de mensen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven?"

    9824 - Muḥammad ibn al-Ḥusayn heeft mij verteld, hij zei: Aḥmad ibn Mufaḍḍal heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī: "Of zijn zij jaloers op de mensen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven?", dit betekent: Mohammed, dat hij huwt wat hij wil van de vrouwen.

    9825 - Mij is verteld op gezag van al-Ḥusayn ibn al-Faraj, hij zei: ik hoorde Abū Muʿādh zeggen: ʿUbayd ibn Sulaymān heeft ons bericht, hij zei: ik hoorde al-Ḍaḥḥāk zeggen over Zijn woord: "Of zijn zij jaloers op de mensen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven?", en dat is omdat de joden zeiden: "Hoe zit het met Mohammed, dat hem het profeetschap is gegeven zoals hij beweert, terwijl hij hongerig en naakt is, en zijn enige zorg het huwen van vrouwen is?" Zo waren zij jaloers op hem vanwege het huwen van echtgenotes, en Allah stond Mohammed toe dat hij van hen huwt wat hij wil te huwen.

    * * *

    Abū Jaʿfar zei: De meest correcte van de twee uitleggingen hierover is de uitspraak van Qatāda en Ibn Jurayj die wij eerder vermeld hebben: dat de betekenis van "de goedgunstigheid" op deze plaats het profeetschap is, waarmee Allah Mohammed bevoorrechtte en waarmee Hij de Arabieren eerde, toen Hij het aan een man uit hun midden gaf en niet aan een ander — vanwege wat wij vermeld hebben, namelijk dat het bewijs van het uiterlijke van dit vers erop duidt dat het een lofprijzing is voor de Profeet ﷺ en zijn metgezellen, moge Allahs barmhartigheid op hen zijn, zoals wij eerder hebben uiteengezet. En het huwen en het huwen van vrouwen is — ook al behoort het tot de goedgunstigheid van Allah, de Verhevene, die Hij Zijn dienaren gaf — geen lofprijzing en geen lof voor hen.

    * * *

    De uitspraak over de uitleg van Zijn woord: فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا ("Wij hebben immers aan het geslacht van Ibrāhīm het Boek en de wijsheid gegeven, en Wij hebben hun een geweldig koningschap gegeven") (4:54).

    Abū Jaʿfar zei: De Verhevene bedoelt daarmee: of zijn deze joden — die Hij met hun eigenschap heeft beschreven in deze verzen — jaloers op de mensen om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven, omdat zij niet tot hen behoren? Hoe zouden zij dan niet jaloers zijn op het geslacht van Ibrāhīm, terwijl Wij hun het Boek hebben gegeven? En Hij bedoelt met Zijn woord "Wij hebben immers aan het geslacht van Ibrāhīm gegeven": Wij hebben immers aan het geslacht van Ibrāhīm gegeven, dat wil zeggen aan zijn familie en zijn volgelingen op zijn godsdienst, "het Boek", dat wil zeggen het Boek van Allah dat Hij hun openbaarde, zoals de bladen van Ibrāhīm en Mūsā en de Zabūr, en alle andere boeken die Hij hun gaf.

    * * *

    = Wat betreft "de wijsheid", dat is wat Hij hun openbaarde van hetgeen geen voorgelezen geschrift was, "en Wij hebben hun een geweldig koningschap gegeven".

    * * *

    De uitleggers verschilden van mening over de betekenis van "het geweldige koningschap" dat Allah bedoelde in dit vers.

    Sommigen van hen zeiden: dat is het profeetschap.

    *Vermelding van wie dat gezegd heeft:

    9826 - Al-Muthannā heeft ons verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, op gezag van ʿĪsā, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, over het woord van Allah "Of zijn zij jaloers op de mensen", hij zei: de joden — "om wat Allah hun van Zijn goedgunstigheid heeft gegeven; Wij hebben immers aan het geslacht van Ibrāhīm het Boek gegeven", en zij behoren niet tot hen — "en de wijsheid, en Wij hebben hun een geweldig koningschap gegeven", hij zei: het profeetschap.

    9827 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Abū Ḥudhayfa heeft ons verteld, hij zei: Shibl heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, iets dergelijks — behalve dat hij zei: "koningschap" is het profeetschap.

    * * *

    Anderen zeiden: dat is veeleer het toestaan van de vrouwen. Zij zeiden: Allah bedoelde daarmee slechts: of zijn zij jaloers op Mohammed om wat Allah hem aan vrouwen heeft toegestaan, terwijl Allah het gelijke van wat Hij hem van hen toestond reeds toestond aan Dāwūd en Sulaymān en anderen van de profeten? Hoe zijn zij dan niet jaloers op hen daarom, terwijl zij wel jaloers waren op Mohammed, vrede zij met hem, daarom?

    *Vermelding van wie dat gezegd heeft:

    9828 - Muḥammad ibn al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Aḥmad ibn Mufaḍḍal heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī: "Wij hebben immers aan het geslacht van Ibrāhīm gegeven", namelijk Sulaymān en Dāwūd — "de wijsheid", dat wil zeggen: het profeetschap — "en Wij hebben hun een geweldig koningschap gegeven", met betrekking tot de vrouwen. Hoe komt het dat het toegestaan was aan dezen, terwijl zij profeten waren: dat Dāwūd negenennegentig vrouwen huwde, en dat Sulaymān er honderd huwde, en dat het voor Mohammed niet toegestaan zou zijn te huwen zoals zij huwden?

    * * *

    Anderen zeiden: de betekenis van Zijn woord "en Wij hebben hun een geweldig koningschap gegeven" is veeleer datgene wat Hij Sulaymān ibn Dāwūd gaf.

    *Vermelding van wie dat gezegd heeft:

    9829 - Muḥammad ibn Saʿd heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, hij zei: mijn oom heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van Ibn ʿAbbās: "en Wij hebben hun een geweldig koningschap gegeven", daarmee bedoelt Hij het koningschap van Sulaymān.

    * * *

    Anderen zeiden: zij werden veeleer gesterkt met de engelen.

    *Vermelding van wie dat gezegd heeft:

    9830 - Aḥmad ibn Ḥāzim al-Ghifārī heeft ons verteld, hij zei: Abū Nuʿaym heeft ons verteld, hij zei: Isrāʾīl heeft ons verteld, op gezag van Abū Isḥāq, op gezag van Hammām ibn al-Ḥārith: "en Wij hebben hun een geweldig koningschap gegeven", hij zei: zij werden gesterkt met de engelen en de legerscharen.

    * * *

    Abū Jaʿfar zei: De meest gepaste van deze uitspraken bij de uitleg van het vers — namelijk Zijn woord "en Wij hebben hun een geweldig koningschap gegeven" — is de uitspraak die overgeleverd is van Ibn ʿAbbās, dat hij zei: "Hij bedoelt het koningschap van Sulaymān." Want dat is hetgeen bekend is in de taal van de Arabieren, in tegenstelling tot degene die zei dat het het koningschap van het profeetschap is, en in tegenstelling tot de uitspraak van degene die zei: het is het toestaan van de vrouwen en het koningschap over hen. Want het woord van Allah waarmee de Arabieren werden aangesproken mag niet worden uitgelegd behalve naar de bekende, bij hen gebruikelijke betekenissen ervan, tenzij er een bewijs komt of een argument wordt aangevoerd dat het anders is dan dat, waaraan men zich dan dient te onderwerpen.

    Toon originele Arabische tekst
    القول في تأويل قوله : أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ قال أبو جعفر: يعني بقوله جل ثناؤه: " أم يحسدون الناس "، أم يحسد هؤلاء الذين أوتوا نصيبًا من الكتاب من اليهود، كما:- 9812 - حدثني محمد بن عمرو قال، حدثنا أبو عاصم، عن عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قول الله: " أم يحسدون الناس "، قال: يهود. 9813 - حدثني المثنى قال، حدثنا أبو حذيفة قال، حدثنا شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد مثله. 9814 - حدثنا بشر بن معاذ قال، حدثنا يزيد قال، حدثنا سعيد، عن قتادة مثله. * * * وأما قوله: " الناس "، فإن أهل التأويل اختلفوا فيمن عَنَى الله به. فقال بعضهم: عنى الله بذلك محمدًا صلى الله عليه وسلم خاصةً. *ذكر من قال ذلك: 9815 - حدثني المثنى قال، حدثنا عمرو قال، حدثنا أسباط قال، أخبرنا هشيم، عن خالد، عن عكرمة في قوله: " أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله "، قال: " الناس " في هذا الموضع، النبيّ صلى الله عليه وسلم خاصةً. 9816 - حدثني محمد بن الحسين قال، حدثني أحمد بن مفضل قال، حدثنا أسباط، عن السدي: " أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله "، يعني محمدًا صلى الله عليه وسلم. 9817 - حدثني محمد بن سعد قال، حدثني أبي قال، حدثني عمي قال، حدثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس مثله. 9818 - حدثنا القاسم قال، حدثنا الحسين قال، حدثني حجاج، عن ابن جريج، عن مجاهد: " أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله "، قال: " الناس "، محمدًا صلى الله عليه وسلم. 9819 - حدثت عن الحسين بن الفرج قال، سمعت أبا معاذ يقول، أخبرنا عبيد بن سليمان قال، سمعت الضحاك يقول، فذكر نحوه. * * * وقال آخرون: بل عنى الله به العرب. *ذكر من قال ذلك: 9820 - حدثنا بشر بن معاذ قال، حدثنا يزيد قال، حدثنا سعيد، عن قتادة قوله: " أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله "، أولئك اليهود، حسدوا هذا الحيَّ من العرب على ما آتاهم الله من فضله. * * * قال أبو جعفر: وأولى الأقوال في ذلك بالصواب أن يقال: إنّ الله عاتب اليهودَ الذين وصف صفتهم في هذه الآيات، فقال لهم في قيلهم للمشركين من عبدة الأوثان إنهم أهدى من محمد وأصحابه سبيلا على علم منهم بأنهم في قيلهم ما قالوا من ذلك كذَبة = : أتحسدون محمدًا وأصحابه على ما آتاهم الله من فضله. (8) * * * وإنما قلنا ذلك أولى بالصواب، لأن ما قبل قوله: " أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله "، مضى بذّم القائلين من اليهود للذين كفروا: " هؤلاء أهدىَ من الذين آمنوا سبيلا "، فإلحاق قوله: " أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله "، بذمهم على ذلك، وتقريظ الذين آمنوا الذين قيل فيهم ما قيل = أشبهُ وأولى، ما لم تأت دلالة على انصراف معناه عن معنى ذلك. * * * واختلف أهل التأويل في تأويل " الفضل " الذي أخبر الله أنه آتى الذين ذكرهم في قوله: " أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله ". (9) فقال بعضهم: ذلك " الفضل " هو النبوّة. *ذكر من قال ذلك: 9821 - حدثنا بشر بن معاذ قال، حدثنا يزيد قال، حدثنا سعيد، عن قتادة: " أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله "، حسدوا هذا الحيَّ من العرب على ما آتاهم الله من فضله. بعث الله منهم نبيًا، فحسدوهم على ذلك. 9822 - حدثنا القاسم قال، حدثنا الحسين قال، حدثني حجاج قال، قال ابن جريج: " على ما آتاهم الله من فضله "، قال: النبوة. وقال آخرون: بل ذلك " الفضل " الذي ذكر الله أنه آتاهموه، هو إباحته ما أباح لنبيه محمد صلى الله عليه وسلم من النساء، ينكح منهن ما شاء بغير عدد. قالوا: وإنما يعني: بـ " الناس "، محمدًا صلى الله عليه وسلم، على ما ذكرتُ قبل. *ذكر من قال ذلك: 9823 - حدثني محمد بن سعد قال، حدثني أبي قال، حدثني عمي قال، حدثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: " أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله " الآية، وذلك أن أهل الكتاب قالوا: " زعم محمد أنه أوتي ما أوتي في تواضع، وله تسع نسوة، ليس همه إلا النكاح! فأيّ ملك أفضَلُ من هذا "! فقال الله: " أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله ". 9824 - حدثني محمد بن الحسين قال، حدثنا أحمد بن مفضل قال، حدثنا أسباط، عن السدي: " أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله "، يعني: محمدًا، أن ينكح ما شَاء من النساء. 9825 - حدثت عن الحسين بن الفرج قال، سمعت أبا معاذ يقول، أخبرنا عبيد بن سليمان قال، سمعت الضحاك يقول في قوله: " أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله "، وذلك أن اليهود قالوا: " ما شأن محمد أُعطي النبوّة كما يزعم، وهو جائع عارٍ، وليس له هم إلا نكاحُ النساء؟" فحسدوه على تزويج الأزواج، وأحل الله لمحمد أن ينكح منهن ما شاء أن ينكح. (10) * * * قال أبو جعفر: وأولى التأويلين في ذلك بالصواب، قولُ قتادة وابن جريج الذي ذكرناه قبل: أن معنى " الفضل " في هذا الموضع: النبوّة التي فضل الله بها محمدًا، وشرّف بها العرب، إذ آتاها رجلا منهم دون غيرهم = لما ذكرنا من أن دلالة ظاهر هذه الآية، تدلّ على أنها تقريظٌ للنبي صلى الله عليه وسلم وأصحابه رحمة الله عليهم، (11) على ما قد بينا قبل. وليس النكاح وتزويجُ النساء = وإن كان من فضْل الله جل ثناؤهُ الذي آتاه عباده = بتقريظ لهم ومدح. * * * القول في تأويل قوله : فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا (54) قال أبو جعفر: يعني بذلك جل ثناؤه: أم يحسد هؤلاء اليهود = الذين وصف صفتهم في هذه الآيات = الناسَ على ما آتاهم الله من فضله، من أجل أنهم ليسوا منهم؟ فكيف لا يحسدون آل إبراهيم، فقد آتيناهم الكتاب = ويعني بقوله: " فقد آتينا آل إبراهيم "، فقد أعطينا آل إبراهيم، يعني: أهله وأتباعه على دينه (12) " الكتاب "، يعني كتاب الله الذي أوحاه إليهم، وذلك كصحف إبراهيم وموسى والزّبور، وسائر ما آتاهم من الكتب. * * * = وأما " الحكمة "، فما أوحى إليهم مما لم يكن كتابًا مقروءًا (13) " وآتيناهم ملكًا عظيمًا ". * * * واختلف أهل التأويل في معنى " الملك العظيم " الذي عناه الله في هذه الآية. (14) فقال بعضهم: هو النبوّة. *ذكر من قال ذلك: 9826 - حدثنا المثنى قال، حدثنا أبو عاصم، عن عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قول الله: أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ ، قال: يهود =" على ما آتاهم الله من فضله فقد آتينا آل إبراهيم الكتاب "، وليسوا منهم =" والحكمة وآتيناهم ملكًا عظيمًا "، قال: النبوّة. 9827 - حدثني المثنى قال، حدثنا أبو حذيفة قال، حدثنا شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، مثله = إلا أنه قال: " ملكًا "، النبوّة. * * * وقال آخرون: بل ذلك تحليلُ النساء. قالوا: وإنما عنى الله بذلك: أم يحسدون محمدًا على ما أحلّ الله له من النساء، فقد أحل الله مثل الذي أحله له منهن، لداود وسليمان وغيرهم من الأنبياء، فكيف لم يحسدوهم على ذلك، وحسدوا محمدًا عليه السلام؟ *ذكر من قال ذلك: 9828 - حدثنا محمد بن الحسين قال، حدثنا أحمد بن مفضل قال، حدثنا أسباط، عن السدي: " فقد آتينا آل إبراهيم "، سليمان وداود =" الحكمة "، يعني: النبوة =" وآتيناهم ملكًا عظيمًا "، في النساء، فما باله حَلّ لأولئك وهم أنبياء: أن ينكح داود تسعًا وتسعين امرأة، وينكح سليمان مئة، ولا يحل لمحمد أن ينكح كما نكحوا؟ * * * وقال آخرون: بل معنى قوله: " وآتيناهم ملكًا عظيمًا "، الذي آتى سليمان بن داود. *ذكر من قال ذلك: 9829 - حدثني محمد بن سعد قال، حدثني أبي قال، حدثني عمي قال، حدثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: " وآتيناهم ملكًا عظيمًا ". يعني ملكَ سليمان. * * * وقال آخرون: بل كانوا أُيِّدوا بالملائكة. *ذكر من قال ذلك: 9830 - حدثنا أحمد بن حازم الغفاري قال، حدثنا أبو نعيم قال، حدثنا إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن همام بن الحارث: " وآتيناهم ملكًا عظيمًا "، قال: أُيِّدوا بالملائكة والجنود. * * * قال أبو جعفر: وأولى هذه الأقوال بتأويل الآية = وهي قوله: " وآتيناهم ملكًا عظيمًا " = القولُ الذي رُوي عن ابن عباس أنه قال: " يعني ملك سليمان ". لأن ذلك هو المعروف في كلام العرب، دون الذي قال إنه ملك النبوّة، ودون قول من قال: إنه تحليلُ النساء والملك عليهن. (15) لأن كلام الله الذي خوطب به العرب، غيرُ جائز توجيهه إلا إلى المعروف المستعمل فيهم من معانيه، إلا أن تأتي دلالةٌ أو تقوم حُجة على أن ذلك بخلاف ذلك، يجبُ التسليم لها. ------------------ الهوامش : (8) في المطبوعة: "أم يحسدون" ، والصواب من المخطوطة. (9) انظر تفسير"الفضل" فيما سلف في فهارس اللغة. (10) الأثر: 9825 - في المخطوطة والمطبوعة: "حدثت عن الحسين بن الفرج قال سمعت الضحاك يقول" ، أسقط من الإسناد ما أثبته. وهو إسناد دائر في التفسير ، أقربه رقم: 9819. وقد أسلفت أن مقالة اليهود هذه ، قد تلقفها من بعدهم أهل الضغن على محمد رسول الله ، ولا يزالون يبثونها في كتبهم ، وقد تعلق بها أشياعهم من أهل الضلالة المتعبدين لسادتهم من المستشرقين في زماننا هذا. (11) في المطبوعة: "رضي الله عنهم" ، وأثبت ما في المخطوطة ، وقد فعلت ذلك مرارًا دون أن أنبه عليه في بعض المواضع. (12) انظر تفسير"آل" فيما سلف 2: 37 / 3: 222 ، تعليق: 1 / 6: 326. (13) انظر تفسير"الحكمة" فيما سلف 7: 369 ، تعليق: 3 ، والمراجع هناك. (14) انظر تفسير"الملك" فيما سلف 1: 148 - 150 / 2: 488 / 5: 312 ، 314 ، 371 / 6: 299 ، 300. (15) انظر تفسير"الملك" فيما سلف 1: 148 - 150 / 2: 488 / 5: 312 ، 314 ، 371 / 6: 299 ، 300.