Tafseer van Saad · Saad · 38:3
Hoeveelgeneraties vóór hen hebben Wij niet vernietigd, die toen (tot Ons) riepen. Die tijd was niet de tijd om te vluchten.
De uitleg van de uitspraak van de Verhevene: كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ (Hoeveel geslachten hebben Wij vóór hen niet vernietigd! Toen riepen zij, maar er was geen tijd meer om te ontkomen) (38:3).
De Verhevene, wiens lof verkondigd wordt, zegt: Velen hebben Wij vóór deze polytheïsten (mushrikīn) van Qurayš vernietigd — zij die Onze gezant Mohammed ﷺ logenstraften in hetgeen hij hun van Onzentwege aan waarheid bracht. مِنْ قَرْنٍ betekent: van de gemeenschappen die vóór hen waren en die hun pad volgden door hun gezanten te logenstraffen in hetgeen dezen hun van Allahs wege brachten. فَنَادَوْا betekent: zij weeklaagden tot hun Heer, jammerden en zochten hulp door zich in berouw tot Hem te wenden, toen Allahs strafmacht over hen neerdaalde en zij Zijn bestraffing met eigen ogen aanschouwden — vluchtend voor Zijn vergelding en vluchtend voor Zijn pijnlijke bestraffing. وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ betekent: en dat was niet het moment om door berouw aan de bestraffing te ontvluchten of te ontkomen, want het woord van de bestraffing was reeds tegen hen bevestigd. Zij betoonden berouw op een moment dat het berouw hun niet meer baatte, en zochten kwijtschelding buiten de tijd van kwijtschelding.
Het woord مَنَاصٍ is een mafʿal-vorm afgeleid van al-nawṣ. Al-nawṣ betekent in de taal van de Arabieren: het achteruitwijken; en al-manāṣ betekent: de ontkoming. Hiervan getuigt de uitspraak van Imruʾ al-Qays:
"Is het bij het gedenken van Salmā, nu zij van je is weggegaan, dat je achteruitwijkt (tanūṣu) en een stap voor haar terugdeinst, terwijl je weer naar voren treedt (tabūṣu)?"
Dat wil zeggen: of vooruittreedt. Men zegt hieromtrent: nāṣa-nī fulān — wanneer iemand van je weggaat; en bāṣa-nī — wanneer hij je vóór is; en nāḍa fī al-bilād (met de letter ḍād) — wanneer hij door het land trekt. Al-Farrāʾ vermeldde dat al-ʿUqaylī hem dit voordroeg:
"Zolang Isḥāq en zijn grijsaard leven, geef ik niet om een gemis, en valt het ontkomen (manāḍ) mij niet zwaar. En al verscheen zij vanuit de plooi van het gordijn, ongesierd, dan zou ik zeggen: een gazelle, zonder enig sieraad (khuḍāḍ) op zich."
En al-khuḍāḍ betekent: het sieraad.
In overeenstemming met hetgeen wij hieromtrent gezegd hebben, hebben ook de uitleggers van de Koran (ahl al-taʾwīl) gesproken.
* Vermelding van wie dat gezegd heeft:
Ibn Baššār heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Raḥmān heeft ons verteld, hij zei: Sufyān heeft ons verteld, op gezag van Abū Isḥāq, op gezag van al-Tamīmī, op gezag van Ibn ʿAbbās aangaande Zijn uitspraak وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ ; hij zei: het is geen tijd van opspringen, noch een tijd van vluchten.
Abū Kurayb heeft ons verteld, hij zei: Ibn ʿAṭiyya heeft ons verteld, hij zei: Isrāʾīl heeft ons verteld, op gezag van Abū Isḥāq, op gezag van al-Tamīmī, hij zei: Ik vroeg Ibn ʿAbbās: Wat is uw mening over de uitspraak van Allah وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ ? Hij zei: het is geen tijd van opspringen noch van vluchten — het in bedwang houden van de mensen.
Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Ḥakkām heeft ons verteld, op gezag van ʿAnbasa, op gezag van Abū Isḥāq al-Hamdānī, op gezag van al-Tamīmī, hij zei: Ik vroeg Ibn ʿAbbās naar de uitspraak van Allah وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ ; hij zei: het is geen tijd van opspringen noch van vluchten.
Mohammed ibn Saʿd heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, hij zei: mijn oom heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van Ibn ʿAbbās, aangaande Zijn uitspraak وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ ; hij zei: het is geen tijd van opspringen noch van vluchten.
ʿAlī heeft mij verteld, hij zei: ʿAbd Allāh heeft ons verteld, hij zei: Muʿāwiya heeft mij verteld, op gezag van ʿAlī, op gezag van Ibn ʿAbbās, aangaande Zijn uitspraak وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ ; hij zegt: het is geen tijd van hulp zoeken (maghāth).
Mohammed ibn ʿAmr heeft mij verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, hij zei: ʿĪsā heeft ons verteld; en al-Ḥārith heeft mij verteld, hij zei: al-Ḥasan heeft ons verteld, hij zei: Warqāʾ heeft ons verteld — beiden op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, aangaande de uitspraak van Allah وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ ; hij zei: dit is geen tijd van vluchten.
Bišr heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda فَنَادَوْا وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ ; hij zei: de mensen riepen op een ongelegen tijd om te roepen, en zij verlangden berouw te tonen toen zij Allahs bestraffing met eigen ogen aanschouwden, maar dat werd niet van hen aanvaard.
Mohammed ibn al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Aḥmad ibn al-Mufaḍḍal heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī, aangaande Zijn uitspraak وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ ; hij zei: toen de bestraffing over hen neerdaalde, vermochten zij niet terug te keren tot berouw, noch te vluchten voor de bestraffing.
Mij is verteld op gezag van al-Ḥusayn, hij zei: Ik hoorde Abū Muʿādh zeggen: ʿUbayd heeft ons verteld, hij zei: Ik hoorde al-Ḍaḥḥāk zeggen aangaande Zijn uitspraak فَنَادَوْا وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ ; hij zegt: en het is geen tijd van vluchten.
Yūnus heeft mij verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: Ibn Zayd zei aangaande Zijn uitspraak وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ : het is geen tijd van een toevluchtsoord waardoor zij gered worden. De accusatief (naṣb) van ḥīn in Zijn uitspraak وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ komt doordat lāta met laysa wordt vergeleken, waarbij het onderwerp (de ism) van het werkwoord verborgen wordt gehouden.
Sommige grammatici van de school van Basra hebben de nominatief (rafʿ) bij lāta in ḥīn overgeleverd. Hij beweerde dat sommigen "wa-lāta ḥīnu manāṣin" met rafʿ lazen, en dit op één lijn stelden met laysa, alsof men zei: laysa, met de ḥīn als verborgen onderwerp. Hij zei, en in de dichtkunst luidt het:
"Zij zochten onze verzoening, maar het was geen tijd daarvoor (wa-lāta awāni), en wij antwoordden dat het geen tijd van voortbestaan was."
Hij verbond awān in de genitief (jarr) en hield de ḥīn verborgen tot awān, omdat lāta uitsluitend met de ḥīn (het tijdsbegrip) voorkomt. Hij zei: en lāta komt enkel voor in verbinding met ḥīn. Sommige grammatici van de school van Kufa zeiden: er zijn Arabieren die lāta aan een woord toevoegen (iḍāfa) en daarmee de genitief (khafḍ) bewerkstelligen; en hij vermeldde dat hij voordroeg:
"lāta sāʿati mandami" (er is geen tijd van berouw)
met de genitief van sāʿa. Hij zei: maar de regel is dat men er de accusatief mee bewerkstelligt, omdat het de betekenis van laysa heeft; en hij vermeldde dat hij voordroeg:
"Hij gedacht de liefde voor Laylā, maar het was geen tijd (lāta ḥīnan), en de grijsheid was reeds verschenen en had de metgezel afgesneden."
Hij zei: en iemand droeg mij voor:
"Zij zochten onze verzoening, maar het was geen tijd daarvoor (wa-lāta awānin), en wij antwoordden dat het geen tijd van voortbestaan was."
met de genitief van awānin. Hij zei: en lāta komt voor met alle tijdsaanduidingen.
Men is van mening verschild over de wijze waarop men pauzeert (al-waqf) bij de lezing لاتَ حينَ . Sommige taalkundigen zeiden: men pauzeert erop als "wa-lāt" met de tāʾ, en begint daarna opnieuw met "ḥīna manāṣ". Zij zeiden: het is slechts de lā die de betekenis "mā" heeft, en wel als ontkenning, verbonden met de tāʾ — zoals thumma daarmee verbonden werd, zodat men thummata zei, en zoals rubba verbonden werd, zodat men rubbata zei.
Anderen onder hen zeiden: het is veeleer een hāʾ die aan lā is toegevoegd, en men pauzeert erop als "lāh", omdat het een hāʾ is die voor de pauze (waqf) is toegevoegd — zoals zij is toegevoegd in hun uitspraak:
"De medelijdenden (al-ʿāṭifūnah) op het ogenblik dat er geen medelijdende is, en de voedenden (al-muṭʿimūnah) op het ogenblik: waar is dan de spijs?"
Wanneer zij dan verbonden wordt, wordt zij een tāʾ. Sommigen van hen zeiden: men pauzeert op de "lā", en begint daarna met "taḥīn", en hij beweerde dat het de regel van de tāʾ is dat zij aan het begin van ḥīn, awān en al-ān komt te staan. Hij voert ter staving van zijn opvatting de uitspraak van de dichter aan:
"Hij schonk vóór de dag van gevangenneming aan Jumāna een gift, en verbind je dan met ons, zoals je beweerde, nu (talāna)."
[Hij meent] dat hier geen "lā" aanwezig is waaraan een hāʾ of tāʾ verbonden zou zijn; en hij zegt: de uitspraak لاتَ حِينَ is in werkelijkheid laysa ḥīn, en lāta is in geen enkele plaats in de taal aangetroffen.
Het juiste oordeel hieromtrent is naar onze mening: dat de "lā" een ontkenningspartikel is zoals mā, en dat zij, wanneer zij verbonden wordt, in de verbinding een tāʾ wordt — zoals de Arabieren dat met de partikels gedaan hebben. Zij hebben dit echter met de gerekte "lā" (al-mudda) uitsluitend bij tijdsaanduidingen toegepast en niet bij andere woorden. Er is geen grond voor de redenering waarmee degene argumenteerde die zei: dat hij lāta in geen enkele plaats in de taal van de Arabieren heeft aangetroffen, zodat het toegestaan zou zijn Zijn uitspraak وَلاتَ حِينَ in die richting te duiden — want men gebruikt een woord op de ene plaats, en gebruikt het vervolgens op een andere plaats in afwijking daarvan. Dat is in de analogie (qiyās) niet verder verwijderd van het juiste dan hun uitspraak: raʾaytu met de hamza, waarna zij zeiden: fa-anā arāhu zonder hamza, vanwege het gebruik dat zich onder hen had gevestigd, en wat daarmee vergelijkbaar is van de partikels die op de ene plaats in een bepaalde gedaante voorkomen en vervolgens op een andere plaats in afwijking daarvan, naar het gebruik dat onder de Arabieren onderling gangbaar is.
Wat betreft hetgeen hij ter staving aanvoerde uit de uitspraak van de dichter "wa-kamā zaʿamta talāna", dat berust bij hem op een vergissing in de uitleg van het woord. De dichter bedoelde immers met zijn uitspraak "wa-ṣilīnā kamā zaʿamti talāna": verbind je met ons zoals jij nu (al-ān) beweerde. Hij liet de hamza van anti weg, zodat de tāʾ van zaʿamti de nūn van anti ontmoette — en die was rustend (sākin), zodat zij in de uitspraak wegviel en de tāʾ van anti overbleef. Vervolgens liet hij de hamza van al-ān weg, zodat het woord in de uitspraak de gedaante van talān aannam. De tweede tāʾ is in werkelijkheid losstaand van al-ān, want zij is de tāʾ van anti. Wat betreft zijn bewering dat hij in het exemplaar (van de Koran) dat al-Imām genoemd wordt de tāʾ aan ḥīn verbonden zag: hetgeen de exemplaren van de moslims in hun verschillende gewesten overgeleverd hebben, is het bindende bewijs voor de mensen van de islam, en de tāʾ staat in al die exemplaren los van ḥīn. Daarom hebben wij verkozen dat de pauze op de hāʾ valt in Zijn uitspraak وَلاتَ حِينَ .
