Tabari
Terug naar surah 3, ayah 96

Tafseer van De Familie van Imraan · Aal-i-Imraan · 3:96

إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍۢ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِى بِبَكَّةَ مُبَارَكًۭا وَهُدًۭى لِّلْعَٰلَمِينَ

Voorwar, het eerste Huis dat voor de mensheid gestricht werd, is dat in het gezegende Bakka (Mekkah), als leiding voor de werelden.

Tabari (1 passage)

  1. Volledige NL-vertaling van Tabari's tekst

    Het woord over de uitleg van Zijn, de Verhevene, uitspraak: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ (96)

    (Voorwaar, het eerste Huis dat voor de mensen werd opgericht, is dat te Bakka, gezegend en een leidraad voor de werelden. (3:96))

    Abū Jaʿfar zei: De mensen van de uitleg verschilden van mening over de betekenis daarvan.

    Sommigen van hen zeiden: de betekenis ervan is: voorwaar, het eerste Huis dat voor de mensen werd opgericht waarin Allah werd aanbeden, gezegend en als leidraad voor de werelden, is dat te Bakka. Zij zeiden: het is niet het eerste huis dat op aarde werd opgericht, want vóór hem waren er reeds vele huizen.

    * Vermelding van wie dat gezegd heeft:

    7422 - Hannād ibn al-Sarī heeft ons verteld, hij zei: Abū al-Aḥwaṣ heeft ons verteld, op gezag van Simāk, op gezag van Khālid ibn ʿArʿara, hij zei: Een man kwam naar ʿAlī en zei: wil je mij niet inlichten over het Huis? Is het het eerste huis dat op aarde werd opgericht? Hij zei: nee, maar het is het eerste huis waarin de zegen werd opgericht, de standplaats van Ibrāhīm, en wie het binnentreedt is veilig.

    7423 - Muḥammad ibn al-Muthannā heeft ons verteld, hij zei: Muḥammad ibn Jaʿfar heeft ons verteld, hij zei: Shuʿba heeft ons verteld, op gezag van Simāk, hij zei: ik hoorde Khālid ibn ʿArʿara zeggen: ik hoorde ʿAlī, toen tegen hem werd gezegd: "voorwaar, het eerste Huis dat voor de mensen werd opgericht, is dat te Bakka" — is het het eerste huis dat op aarde was? Hij zei: nee! Hij zei: waar bevond zich dan het volk van Nūḥ? En waar bevond zich het volk van Hūd? Hij zei: maar het is het eerste huis dat voor de mensen werd opgericht als gezegend en als leidraad.

    7424 - Yaʿqūb heeft mij verteld, hij zei: Ibn ʿUlayya heeft ons verteld, op gezag van Abū Rajāʾ, hij zei: Ḥafṣ vroeg aan al-Ḥasan, terwijl ik luisterde, over Zijn uitspraak: "voorwaar, het eerste Huis dat voor de mensen werd opgericht, is dat te Bakka, gezegend", hij zei: het is de eerste moskee (masjid) waarin Allah op aarde werd aanbeden.

    7425 - ʿAbd al-Jabbār ibn Yaḥyā al-Ramlī heeft ons verteld, hij zei: Ḍamra heeft ons verteld, op gezag van Ibn Shawdhab, op gezag van Maṭar, over Zijn uitspraak: "voorwaar, het eerste Huis dat voor de mensen werd opgericht, is dat te Bakka", hij zei: vóór hem waren er reeds huizen, maar het is het eerste huis dat voor de aanbidding werd opgericht.

    7426 - Muḥammad ibn Sinān heeft mij verteld, hij zei: Abū Bakr al-Ḥanafī heeft ons verteld, hij zei: ʿAbbād heeft ons verteld, op gezag van al-Ḥasan, over zijn uitspraak: "voorwaar, het eerste Huis dat voor de mensen werd opgericht", waarin Allah wordt aanbeden = "is dat te Bakka".

    7427 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: al-Ḥimmānī heeft ons verteld, hij zei: Sharīk heeft ons verteld, op gezag van Sālim, op gezag van Saʿīd: "voorwaar, het eerste Huis dat voor de mensen werd opgericht, is dat te Bakka, gezegend", hij zei: het werd opgericht voor de aanbidding.

    * * *

    En anderen zeiden: nee, het is het eerste huis dat überhaupt voor de mensen werd opgericht.

    Vervolgens verschilden degenen die dat zeiden van mening over de wijze waarop het als eerste werd opgericht.

    Sommigen van hen zeiden: het werd geschapen vóór alle landen, en daarna werden de landen eronder uitgespreid.

    * Vermelding van wie dat gezegd heeft:

    7428 - Muḥammad ibn ʿUmāra al-Asadī heeft ons verteld, hij zei: ʿUbaydallāh ibn Mūsā heeft ons verteld, hij zei: Shaybān heeft ons bericht, op gezag van al-Aʿmash, op gezag van Bukayr ibn al-Akhnas, op gezag van Mujāhid, op gezag van ʿAbdallāh ibn ʿAmr, hij zei: Allah schiep het Huis tweeduizend jaar vóór de aarde, en het was — toen Zijn Troon zich op het water bevond — een wit schuim, en de aarde werd eronder uitgespreid.

    7429 - Muḥammad ibn ʿAbd al-Malik ibn Abī al-Shawārib heeft mij verteld, hij zei: ʿAbd al-Wāḥid ibn Ziyād heeft ons verteld, hij zei: Khuṣayf heeft ons verteld, hij zei: ik hoorde Mujāhid zeggen: voorwaar, het eerste wat Allah schiep, was de Kaʿba, daarna spreidde Hij de aarde eronder uit.

    7430 - Muḥammad ibn ʿAmr heeft mij verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, op gezag van ʿĪsā, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, over de uitspraak van Allah, machtig en verheven: "voorwaar, het eerste Huis dat voor de mensen werd opgericht", als Zijn uitspraak: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ [Surah Āl ʿImrān: 110] (Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht).

    7431 - Muḥammad heeft mij verteld, hij zei: Aḥmad heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī: "voorwaar, het eerste Huis dat voor de mensen werd opgericht, is dat te Bakka, gezegend en een leidraad voor de werelden" — wat "het eerste Huis" betreft, dat was op de dag dat de aarde water was; het was een schuim op het water, en toen Allah de aarde schiep, schiep Hij het Huis daarmee, en het is dus het eerste huis dat op aarde werd opgericht.

    7432 - Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, hij zei: Maʿmar heeft ons bericht, op gezag van Qatāda, over Zijn uitspraak: (voorwaar, het eerste Huis dat voor de mensen werd opgericht, is dat te Bakka, gezegend), hij zei: het is het eerste huis dat Allah, machtig en verheven, oprichtte, en Ādam en wie na hem kwam, omcirkelden het.

    * * *

    En anderen zeiden: de plaats van de Kaʿba is de plaats van het eerste huis dat Allah op aarde oprichtte.

    * Vermelding van wie dat gezegd heeft:

    7433 - Bishr heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda: ons is verteld dat het Huis met Ādam neerdaalde toen hij neerdaalde. Hij zei: Mijn Huis daalt met jou neer, het zal worden omcirkeld zoals Mijn Troon wordt omcirkeld. Daarop omcirkelden Ādam en de gelovigen die na hem kwamen het, totdat de tijd van de zondvloed aanbrak — de tijd waarin Allah het volk van Nūḥ verdronk — en Allah hief het op en zuiverde het ervan dat de bestraffing van de bewoners van de aarde het zou treffen, zodat het in de hemel bewoond werd. Vervolgens volgde Ibrāhīm daarna een spoor ervan en bouwde het op een oude fundering die er vóór hem was geweest.

    * * *

    Abū Jaʿfar zei: Het juiste van het woord daaromtrent is wat Hij, verheven is Zijn lof, daarover heeft gezegd: voorwaar, het eerste gezegende huis en een leidraad dat voor de mensen werd opgericht, is dat te Bakka. En de betekenis daarvan is: "voorwaar, het eerste Huis dat voor de mensen werd opgericht", dat wil zeggen: voor de aanbidding van Allah daarin = "gezegend en een leidraad", waarmee Hij bedoelt: en als toevluchtsoord voor de devotie van de devoten en de omcirkeling van de omcirkelaars, ter verheerlijking van Allah en ter eerbetoon aan Hem = "is dat te Bakka" = vanwege de juistheid van het bericht daaromtrent van de Boodschapper van Allah ﷺ, en dat is hetgeen:

    7434 - Muḥammad ibn al-Muthannā heeft het ons verteld, hij zei: Ibn Abī ʿAdī heeft ons verteld, op gezag van Shuʿba, op gezag van Sulaymān, op gezag van Ibrāhīm al-Taymī, op gezag van zijn vader, op gezag van Abū Dharr, hij zei: ik zei: o Boodschapper van Allah, welke moskee werd het eerst opgericht? Hij zei: "de Heilige Moskee (al-Masjid al-Ḥarām)." Hij zei: en daarna welke? Hij zei: de Verste Moskee (al-Masjid al-Aqṣā). Hij zei: hoeveel tijd lag er tussen beide? Hij zei: veertig jaar."

    * * *

    Dit bericht van de Boodschapper van Allah ﷺ heeft dus verduidelijkt dat de Heilige Moskee het eerste huis is dat Allah op aarde oprichtte, overeenkomstig hetgeen wij hebben gezegd. Wat betreft de vraag of er op zijn plaats een huis was, in een andere betekenis dan die van een huis voor de aanbidding, de leiding en de zegen, daarover bestaat de meningsverschil die ik gedeeltelijk op deze plaats heb vermeld, en gedeeltelijk in Surah Al-Baqarah en andere surahs van de Qurʾān, en ik heb het juiste van het woord volgens ons daaromtrent verduidelijkt op een wijze die het overbodig maakt om het op deze plaats te herhalen.

    * * *

    Wat betreft Zijn uitspraak: "is dat te Bakka, gezegend", daarmee bedoelt Hij: het Huis dat zich bevindt op de plaats waar de mensen samendringen bij hun omcirkeling tijdens hun ḥajj en hun ʿumra.

    * * *

    De oorsprong van "al-bakk" is het verdringen. Men zegt daarvan: "fulān heeft fulān gebakt" (bakka) wanneer hij hem verdringt en tegen hem aanbotst — "hij bakt hem met een bakk, en zij verdringen elkaar daarin" — daarmee wordt bedoeld: zij verdringen elkaar en botsen tegen elkaar daarin. Het is dus alsof "Bakka" een "faʿla"-vorm is van "fulān heeft fulān gebakt", dat wil zeggen: hij verdrong hem; de plek werd genoemd naar de handeling van degenen die zich daarin verdringen.

    * * *

    Wanneer "Bakka" dus is wat wij hebben beschreven, en de plaats van het samendringen van de mensen rond het Huis is, en er buiten de moskee geen omcirkeling toegestaan is = dan is daarmee bekend dat hetgeen rond de Kaʿba ligt zich binnen de moskee bevindt, en dat hetgeen buiten de moskee ligt Mekka is, niet "Bakka". Want er is buiten de moskee geen betekenis die de mensen verplicht zich daarin te verdringen. En aangezien dat zo is, is daarmee duidelijk de onjuistheid van de uitspraak van wie zegt dat "Bakka" de naam is van het binnenste van "Mekka", en dat Mekka de naam is van het gewijde gebied (al-Ḥaram).

    * * *

    * Vermelding van wie daaromtrent zei wat wij hebben gezegd: dat "Bakka" de plaats is waar de mensen samendringen voor de omcirkeling:

    7435 - Yaʿqūb ibn Ibrāhīm heeft mij verteld, hij zei: Hushaym heeft ons verteld, op gezag van Ḥuṣayn, op gezag van Abū Mālik al-Ghifārī, over Zijn uitspraak: "voorwaar, het eerste Huis dat voor de mensen werd opgericht, is dat te Bakka", hij zei: "Bakka" is de plaats van het Huis, en "Mekka" is al het overige.

    7436 - Yaʿqūb heeft mij verteld, hij zei: Hushaym heeft ons verteld, hij zei: Mughīra heeft ons bericht, op gezag van Ibrāhīm, hetzelfde.

    7437 - Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Ḥakkām heeft ons verteld, op gezag van ʿAmr, op gezag van ʿAṭāʾ, op gezag van Abū Jaʿfar, hij zei: Een vrouw liep voorlangs een man terwijl hij aan het bidden was en zij rond het Huis aan het omcirkelen was, en hij duwde haar weg. Abū Jaʿfar zei: het is voorwaar Bakka, het ene deel ervan verdringt het andere.

    7438 - Ibn al-Muthannā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Ṣamad heeft ons verteld, hij zei: Shuʿba heeft ons verteld, hij zei: Salama heeft ons verteld, op gezag van Mujāhid, hij zei: het werd slechts "Bakka" genoemd omdat de mensen zich daarin verdringen, de mannen en de vrouwen.

    7439 - Ibn Wakīʿ heeft ons verteld, hij zei: mijn vader heeft ons verteld, op gezag van Sufyān, op gezag van Ḥammād, op gezag van Saʿīd, hij zei: ik zei: waarom werd het "Bakka" genoemd? Hij zei: omdat zij zich daarin verdringen = hij zei: dat wil zeggen: zij dringen samen.

    7440 - Ibn Wakīʿ heeft ons verteld, hij zei: mijn vader heeft ons verteld, op gezag van Sufyān, op gezag van al-Aswad ibn Qays, op gezag van zijn vader, op gezag van Ibn al-Zubayr, hij zei: het werd slechts "Bakka" genoemd omdat zij ernaartoe komen als bedevaartgangers (ḥujjāj).

    7441 - Bishr heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, over zijn uitspraak: "voorwaar, het eerste Huis dat voor de mensen werd opgericht, is dat te Bakka, gezegend", voorwaar, Allah heeft daarmee alle mensen samengedrongen, zodat de vrouwen vóór de mannen bidden, en dit is in geen ander land toegestaan.

    7442 - Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, hij zei: Maʿmar heeft ons bericht, op gezag van Qatāda: "Bakka", de mensen verdringen elkaar daar, de mannen en de vrouwen, sommigen van hen bidden vóór anderen; dat is alleen in Mekka toegestaan.

    7443 - Ibn Wakīʿ heeft ons verteld, hij zei: mijn vader heeft ons verteld, op gezag van Fuḍayl ibn Marzūq, op gezag van ʿAṭiyya al-ʿAwfī, hij zei: "Bakka" is de plaats van het Huis, en "Mekka" is wat eromheen ligt.

    7444 - Yūnus heeft mij verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: Yaḥyā ibn Azhar heeft mij bericht, op gezag van Ghālib ibn ʿUbaydallāh: dat hij Ibn Shihāb vroeg naar "Bakka", hij zei: "Bakka" is het Huis en de moskee. En hij vroeg hem naar "Mekka", waarop Ibn Shihāb zei: "Mekka" is het hele gewijde gebied (al-Ḥaram).

    7445 - Al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Hushaym heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft ons bericht, op gezag van ʿAṭāʾ en Mujāhid, beiden zeiden: "Bakka": daar verdringen de mannen en de vrouwen zich.

    7446 - ʿAbd al-Jabbār ibn Yaḥyā al-Ramlī heeft mij verteld. Hij zei: Ḍamra ibn Rabīʿa zei: "Bakka": de moskee, en "Mekka": de huizen.

    * * *

    En sommigen van hen zeiden hetgeen:

    7447 - Yaḥyā ibn Abī Ṭālib heeft het mij verteld, hij zei: Yazīd heeft ons bericht, hij zei: Juwaybir heeft ons bericht, op gezag van al-Ḍaḥḥāk, over Zijn uitspraak: "voorwaar, het eerste Huis dat voor de mensen werd opgericht, is dat te Bakka", hij zei: het is Mekka.

    * * *

    En er werd gezegd: "gezegend", omdat de omcirkeling ervan vergiffenis van de zonden brengt.

    * * *

    Wat betreft de naṣb-uitgang van Zijn uitspraak: "gezegend" (mubārakan), dat is op grond van de uittreding (al-khurūj) uit Zijn uitspraak "werd opgericht" (wuḍiʿa), want in "werd opgericht" zit een verwijzing naar "het Huis" waarmee het [werkwoord] bezet is, en dat is een bepaald begrip (maʿrifa), terwijl "gezegend" een onbepaald begrip (nakira) is, dat niet in de naamval ervan kan volgen.

    * * *

    Wat echter betreft de uitspraak van wie zei: "het is het eerste huis dat voor de mensen werd opgericht", overeenkomstig hetgeen wij daaromtrent vermeld hebben als de uitspraak van degene wiens woord wij hebben vermeld, dan is het een naṣb op grond van de toestand (ḥāl) van Zijn uitspraak "dat te Bakka". Want de betekenis van de uitspraak is volgens hen: voorwaar, het eerste huis dat voor de mensen werd opgericht is het Huis [dat] te Bakka, gezegend. Dus "het Huis" is volgens hen iets waarvan "dat te Bakka" een eigenschap is, en "dat" met zijn betrekkelijke bijzin is een bepaald begrip, terwijl "het gezegende" een onbepaald begrip is, dus het is een naṣb op grond van de afsnijding (al-qaṭʿ) daarvan, volgens de uitspraak van sommigen van hen = en op grond van de toestand (ḥāl), volgens de uitspraak van sommigen van hen. En "een leidraad" (hudan) staat in de positie van naṣb op grond van de aansluiting (ʿaṭf) bij Zijn uitspraak "gezegend".

    Toon originele Arabische tekst
    القول في تأويل قوله تعالى : إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ (96) قال أبو جعفر: اختلف أهل التأويل في تأويل ذلك. فقال بعضهم: تأويله: إنّ أول بيت وضع للناس، يُعبَد الله فيه مباركًا وهُدًى للعالمين، الذي ببكة. قالوا: وليس هو أوّل بيت وضع في الأرض، لأنه قد كانت قبله بيوت كثيرة. *ذكر من قال ذلك: 7422- حدثنا هناد بن السري قال، حدثنا أبو الأحوص، عن سماك، عن خالد بن عرعرة قال: قام رجل إلى عليّ فقال: ألا تخبرني عن البيت؟ أهو أوّل بيت وُضع في الأرض؟ فقال: لا ولكنه أول بيت وضع في البرَكة مقامِ إبراهيم، ومن دَخَله كان آمنًا. (25) 7423- حدثنا محمد بن المثنى قال، حدثنا محمد بن جعفر قال، حدثنا شعبة، عن سماك قال: سمعت خالدَ بن عرعرة قال: سمعت عليًّا، وقيل له: " إن أوّل بيت وضع للناس للذي ببكة "، هو أوّل بيت كان في الأرض؟ قال: لا! قال: فأين كان قَوْم نُوح؟ وأين كان قوم هود؟ قال: ولكنه أوّل بيت وُضع للناس مبارَكًا وهدًى. (26) 7424- حدثني يعقوب قال، حدثنا ابن علية، عن أبي رجاء قال، سأل حفْصٌ الحسنَ وأنا أسمع عن قوله: " إنّ أوّل بيت وضع للناس للذي ببكة مباركًا " قال، هو أول مسجد عُبد الله فيه في الأرض. 7425- حدثنا عبد الجبار بن يحيى الرملي قال، حدثنا ضمرة، عن ابن شوذب، عن مطر في قوله: " إنّ أول بيت وضع للناس للذي ببكة " قال: قد كانت قبله بيوتٌ، ولكنه أول بيت وُضع للعبادة. (27) 7426- حدثني محمد بن سنان قال، حدثنا أبو بكر الحنفي قال، حدثنا عباد، عن الحسن قوله: " إن أوّل بيت وضع للناس "، يُعبد الله فيه =" للذي ببكة ". 7427- حدثني المثني قال، حدثنا الحماني قال، حدثنا شريك، عن سالم، عن سعيد: " إن أوّل بيت وضع للناس للذي ببكة مباركًا " قال، وضع للعبادة. * * * وقال آخرون: بل هو أوّل بيت وضع للناس. ثم اختلف قائلو ذلك في صفة وضعه أوّل. فقال بعضهم: خُلق قبل جميع الأرَضين، ثم دُحِيت الأرَضون من تحته. *ذكر من قال ذلك: 7428- حدثنا محمد بن عمارة الأسدي قال، حدثنا عبيد الله بن موسى قال، أخبرنا شيبان، عن الأعمش، عن بكير بن الأخنس، عن مجاهد، عن عبد الله بن عمرو قال: خلق الله البيتَ قبل الأرض بألفي سنة، وكان -إذ كان عرشه على الماء- زَبْدةً (28) بيضاءَ، فدحيتُ الأرض من تحته. 7429- حدثني محمد بن عبد الملك بن أبي الشوارب قال، حدثنا عبد الواحد بن زياد قال، حدثنا خصيف قال: سمعت مجاهدًا يقول: إنّ أول ما خلق الله الكعبةَ، ثم دَحى الأرض من تحتها. 7430- حدثني محمد بن عمرو قال، حدثنا أبو عاصم، عن عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قول الله عز وجل: " إن أول بيت وضع للناس "، كقوله: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ [سورة آل عمران: 110] 7431- حدثني محمد قال، حدثنا أحمد قال، حدثنا أسباط، عن السدي: " إن أوّل بيت وضع للناس للذي ببكة مباركًا وهدى للعالمين "، أما " أول بيت "، فإنه يوم كانت الأرض ماء، كان زَبْدَة على الأرض، فلما خلق الله الأرضَ، خلق البيت معها، فهو أول بيت وضع في الأرض. 7432- حدثنا الحسن بن يحيى قال، أخبرنا عبد الرزاق قال، أخبرنا معمر، عن قتادة في قوله: (إن أوّل بيت وضع للناس للذي ببكة مباركًا) قال، أوّل بيت وَضَعه الله عز وجل، فطاف به آدم وَمنْ بعده. * * * وقال آخرون: موضع الكعبة، موضع أوّل بيت وضعه الله في الأرض. *ذكر من قال ذلك: 7433- حدثنا بشر قال، حدثنا يزيد قال، حدثنا سعيد، عن قتادة: ذُكر لنا أن البيتَ هبط مع آدم حين هبط، قال: أهبِط معك بيتي يُطاف حوله كما يطاف حول عرشي. فطاف حوله آدم ومن كان بَعده من المؤمنين، حتى إذا كان زمنُ الطوفان، زَمنَ أغرقَ الله قوم نوح، رَفعه الله وطهَّره من أن يصيبهُ عقوبة أهل الأرض، فصار معمورًا في السماء. ثم إنّ إبراهيم تتبع منه أثرًا بعد ذلك، فبناه على أساسٍ قديم كانَ قبله. * * * قال أبو جعفر: والصواب من القول في ذلك ما قال جل ثناؤه فيه: إن أول بيت مباركٍ وهُدًى وُضع للناس، للذي ببكة. ومعنى ذلك: " إن أول بيت وضع للناس "، أي: لعبادة الله فيه =" مباركًا وهدًى "، يعني بذلك: ومآبًا لنُسْك الناسكين وطواف الطائفين، تعظيما لله وإجلالا له =" للذي ببكة " = لصحة الخبر بذلك عن رسول الله صلى الله عليه وسلم وذلك ما:- 7434- حدثنا به محمد بن المثني قال، حدثنا ابن أبي عدي، عن شعبة، عن سليمان، عن إبراهيم التيمي، عن أبيه، عن أبي ذر قال، قلت: يا رسول الله، أيُّ مسجد وضع أوّل؟ قال: " المسجد الحرام. قال: ثم أيٌّ؟ قال: المسجد الأقصى. قال: كم بينهما؟ قال: أربعون سنة " . (29) * * * فقد بين هذا الخبر عن رسول الله صلى الله عليه وسلم أنّ المسجد الحرام هو أوّل مسجد وضعه الله في الأرض، على ما قلنا. فأما في موضعه بيتًا، بغير معنى بيت للعبادة والهدى والبركة، (30) ففيه من الاختلاف ما قد ذكرت بعضَه في هذا الموضع، وبعضه في سورة البقرة وغيرها من سُور القرآن، وبينت الصواب من القول عندنا في ذلك بما أغنى ذلك عن إعادته في هذا الموضع. (31) * * * وأما قوله: " للذي ببكة مباركا "،، فإنه يعني: للبيت الذي بمُزْدَحم الناس لطوافهم في حجهم وعمَرهم. * * * وأصل " البكّ": الزحم، يقال: منه: " بكّ فلانٌ فلانًا " إذا زحمه وصدمه -" فهو يَبُكه بَكًّا، وهم يتباكُّون فيه "، يعني به: يتزاحمون ويتصادمون فيه. فكأن " بَكَّة "" فَعْلة " من " بَكَّ فلان فلانًا " زحمه، سُميت البقعة بفعل المزدحمين بها. * * * فإذا كانت " بكة " ما وصفنا، وكان موضع ازدحام الناس حَوْل البيت، وكان لا طوافَ يجوز خارج المسجد = كان معلومًا بذلك أن يكون ما حَوْل الكعبة من داخل المسجد، وأن ما كان خارجَ المسجد فمكة، لا " بكة ". لأنه لا معنى خارجَه يوجب على الناس التَّباكَّ فيه. وإذْ كان ذلك كذلك، كان بيّنًا بذلك فسادُ قول من قال: " بكة " اسم لبطن " مكة "، ومكة اسم للحرم. (32) . * * * *ذكر من قال في ذلك ما قلنا: من أن " بكة " موضع مزدحم الناس للطواف: 7435- حدثني يعقوب بن إبراهيم قال،: حدثنا هشيم، عن حصين، عن أبي مالك الغفاري في قوله: " إن أوّل بيت وضع للناس للذي ببكة " قال،" بكة " موضع البيت،" ومكة " ما سوى ذلك. 7436- حدثني يعقوب قال، حدثنا هشيم قال، أخبرنا مغيرة، عن إبراهيم مثله. 7437- حدثنا ابن حميد قال، حدثنا حكام، عن عمرو، عن عطاء، عن أبي جعفر قال: مرت امرأة بين يدي رجل وهو يصلي وهي تطوف بالبيت، فدفعها. قال أبو جعفر: إنها بَكَّةٌ، يبكّ بعضُها بعضًا. 7438- حدثنا ابن المثني قال: حدثنا عبد الصمد قال،: حدثنا شعبة قال، حدثنا سلمة، عن مجاهد قال: إنما سميت " بكة "، لأن الناس يتباكُّون فيها، الرجالَ والنساءَ. 7439- حدثنا ابن وكيع قال، حدثنا أبي، عن سفيان، عن حماد، عن سعيد قال، قلت لأي شيء سُميت " بكة "؟ قال: لأنهم يتباكُّون فيها =قال: يعني: يزدحمون. (33) 7440- حدثنا ابن وكيع قال، حدثنا أبي، عن سفيان، عن الأسود بن قيس، عن أبيه، عن ابن الزبير قال، إنما سميت " بكة "، لأنهم يأتونها حُجّاجًا. (34) 7441- حدثنا بشر قال، حدثنا يزيد قال، حدثنا سعيد، عن قتادة، قوله: " إنّ أول بيت وضع للناس للذي ببكة مباركًا "، فإن الله بَكَّ به الناس جميعًا، فيصلي النساءُ قدّام الرجال، ولا يصلح ببلد غيره. 7442- حدثنا الحسن بن يحيى قال، أخبرنا عبد الرزاق قال، أخبرنا معمر، عن قتادة: " بكة "، بكّ الناس بعضهم بعضًا، الرجال والنساء، يصلي بعضُهم بين يدَيْ بعض، لا يصلح ذلك إلا بمكة. 7443- حدثنا ابن وكيع قال، حدثنا أبي، عن فضيل بن مرزوق، عن عطية العوفي قال: " بكة "، موضع البيت، و " مكة ": ما حولها. 7444- حدثني يونس قال، أخبرنا ابن وهب قال، أخبرني يحيى بن أزهر، عن غالب بن عبيد الله: أنه سأل ابن شهاب عن " بكة " قال،" بكة " البيت، والمسجد. وسأله عن " مكة "، فقال ابن شهاب: " مكة ": الحرم كله. 7445- حدثنا الحسين قال، حدثنا هشيم قال، أخبرنا حجاج، عن عطاء ومجاهد قالا " بكة ": بكّ فيها الرجالَ والنساءَ. 7446- حدثني عبد الجبار بن يحيى الرملي. قال: قال ضمرة بن ربيعة،" بكة ": المسجد،. و " مكة ": البيوت. (35) * * * وقال بعضهم بما:- 7447- حدثني به يحيى بن أبي طالب قال، أخبرنا يزيد قال، أخبرنا جويبر، عن الضحاك في قوله: " إن أوّل بيت وُضع للناس للذي ببكة " قال، هي مكة. * * * وقيل: " مباركًا "، لأن الطواف به مغفرةٌ للذنوب. (36) * * * فأما نصب قوله: " مباركا "، فإنه على الخروج من قوله: " وضع "، لأن في" وضع " ذكرًا من " البيت " هو به مشغول، وهو معرفة، و " مبارك " نكرة لا يصلح أن يتبعه في الإعراب. (37) * * * وأما على قول من قال: " هو أول بيت وضع للناس "، على ما ذكرنا في ذلك قولَ من ذكرنا قوله، فإنه نصبٌ على الحال من قوله: " للذي ببكة ". لأن معنى الكلام على قولهم: إن أول بيت وضع للناس البيتُ [الذي] ببكة مباركًا. فـ " البيت " عندهم من صفته " الذي ببكة "، و " الذي" بصلته معرفته، و " المبارك " نكرة، فنصب على القطع منه، في قول بعضهم = وعلى الحال في قول بعضهم. (38) و " هدى " في موضع نصب على العطف على قوله " مباركا ". ----------------- الهوامش : (25) الأثر 7422- هو مختصر الأثر السالف رقم: 2058 ، وفي المخطوطة والمطبوعة هنا أيضا"وضع في البركة" ، كما كان في المطبوعة والمخطوطة هناك. ولكني صححته من المستدرك والدر المنثور: "فيه البركة" ، غير أني أعود فأقول إني أرجح أن ما كان هناك صواب ، وأنه غير مستساغ أن يكون هذا الخطأ قد تكرر في موضعين متباعدين من الكتاب. وإعراب الكلام فيما أرجح"مقام إبراهيم" بالجر ، بدلا من"البركة" ، على غير ما ضبطته هناك برفع"مقام إبراهيم". هذا ، وقد مضى الكلام على رجال إسناده في الأثر السالف. (26) الأثر: 7423- مضى إسناده برقم: 2059 ، ولم يذكر لفظه. وقد مضى ذكر رجاله هناك. (27) الأثر: 7325-"عبد الجبار بن يحيى الرملي" ، شيخ الطبري ، لم أجد ترجمته في مكان. وسيأتي برقم: 7446. (28) "الزبدة": الطائفة من زبد الماء ، الأبيض الذي يعلوه. (29) الحديث: 7434- سليمان: هو الأعمش. إبراهيم التيمي: هو إبراهيم بن يزيد بن شريك. مضى هو وأبوه في: 2998. والحديث رواه أحمد في المسند 5: 166 - 167 (حلبى) ، عن محمد بن جعفر ، عن شعبة ، به ، بزيادة في آخره. ورواه أيضا 5: 150 ، 156 ، 157 ، 160 (حلبي) ، بأسانيد ، عن الأعمش ، مطولا. وكذلك رواه مسلم 1: 146 - 147 ، من طريق علي بن مسهر ، عن الأعمش. وذكره ابن كثير 2: 190 ، من رواية المسند (5 : 150) ، ثم قال: "وأخرجه البخاري ، ومسلم - من حديث الأعمش ، به". وذكره السيوطي 2: 52 ، وزاد نسبته لابن أبي شيبة ، وعبد بن حميد ، والبيهقي في الشعب. (30) في المطبوعة: "فأما في وضعه بيتا ..." ، غيروا ما في المخطوطة وهو صواب. (31) انظر ما سلف 3: 57 - 64. (32) انتهى جزء من التقسيم القديم ، وفي المخطوطة ما نصه: "يتلوهُ ذكر مَنْ قال في ذلك ما قُلنا من أن بكة موضع مزدحم الناس للطواف والحمد لله على عونه وإحسانه ، وصلى الله على محمد وآله الطاهرين وسلم تسليمًا" ثم يتلوه ما نصه: بسم الله الرحمن الرحيم ربّ يَسِّر أَخبرنا أبو بكر محمد بن داود بن سليمان البغدادي قال حدثنا محمد بن جرير" فأعاد إسناد المخطوطة التي نقل عنها ، كما سلف في تعليقنا 6 : 495 ، 496 رقم : 5 ، وهذا هو الموضع الثاني لذكر هذا الإسناد الجديد. (33) في المطبوعة: "يتزاحمون" ، وأثبت ما في المخطوطة. (34) الأثر: 7440-"الأسود بن قيس العبدي" ، روى عن أبيه وجماعة ، وروى عنه شعبة والثوري وشريك وغيرهم. وأبوه: "قيس العبدي" الكوفي ، مترجم في الكبير 4 / 1 / 149. وكان في المطبوعة والمخطوطة: "عن أخيه" ، وهو تصحيف والصواب ما أثبت. (35) الأثر: 7446-"عبد الجبار بن يحيى الرملي" شيخ الطبري ، مضى برقم: 7425. (36) هذا كلام الفراء في معاني القرآن 1: 227. (37) "الخروج" هنا ، كأنه الحال ، وقد سلف في 5 : 253 ، 254 ما يشبه أن يكون أيضا بمعنى الحال. وانظر ما سلف 6: 586"أن الحال يجيء بعد فعل قد شغل بفاعله ، فينصب كما ينصب المفعول الذي يأتي بعد الفعل الذي شغل بفاعله". (38) "القطع" كأنه باب من الحال ، انظر ما سلف 6: 270 ، 371 ، 415 وما قبلها في فهرس المصطلحات من الأجزاء السالفة.