Tabari
Terug naar surah 3, ayah 28

Tafseer van De Familie van Imraan · Aal-i-Imraan · 3:28

لَّا يَتَّخِذِ ٱلْمُؤْمِنُونَ ٱلْكَٰفِرِينَ أَوْلِيَآءَ مِن دُونِ ٱلْمُؤْمِنِينَ ۖ وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ فَلَيْسَ مِنَ ٱللَّهِ فِى شَىْءٍ إِلَّآ أَن تَتَّقُوا۟ مِنْهُمْ تُقَىٰةًۭ ۗ وَيُحَذِّرُكُمُ ٱللَّهُ نَفْسَهُۥ ۗ وَإِلَى ٱللَّهِ ٱلْمَصِيرُ

Laten de gelovigen niet de ongelovigen in plaats van de gelovigen als beschermers nemen, en degene die dat doet heeft niets meer met Allah te maken, behalve wanneer jullie hen (de ongerlovigen) angstig vrezen. En Allah waarschuwt jullie (voor) Zijn (bestraffing). En tot Allah is de terugkeer.

Tabari (1 passage)

  1. Volledige NL-vertaling van Tabari's tekst

    Het woord over de uitleg van Zijn uitspraak: لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً ("Laat de gelovigen niet de ongelovigen (kāfir) tot beschermheren nemen in plaats van de gelovigen. En wie dat doet, behoort in niets tot Allah, behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg.")

    Abū Jaʿfar zei: Dit is een verbod van Allah, machtig en verheven is Hij, aan de gelovigen om de ongelovigen tot helpers, bondgenoten en steunpilaren te nemen. Daarom is de "dhāl" van "yattakhidh" gevocaliseerd met een kasra, want het staat in de positie van jazm vanwege het verbod, maar de "dhāl" ervan werd met een kasra gevocaliseerd vanwege de daaropvolgende sukūn-letter terwijl zij zelf rustend (sākin) was. (61)

    * * *

    De betekenis daarvan is: Neem niet, o gelovigen, de ongelovigen tot steun en bondgenoten, terwijl jullie hen op hun religie aanhangen, hen bijstaan tegen de moslims in plaats van de gelovigen, en hen wijzen op de zwakke plekken van de moslims. Want wie dat doet — "die behoort in niets tot Allah", waarmee bedoeld wordt: hij heeft zich van Allah losgemaakt en Allah heeft zich van hem losgemaakt, door zijn afvalligheid (ridda) van zijn religie en zijn intreden in het ongeloof (kufr) — "behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg", dat wil zeggen: behalve wanneer jullie onder hun gezag staan en hen vrezen voor jullie leven, zodat jullie hun met jullie tongen de loyaliteit tonen, maar in jullie hart de vijandschap jegens hen verbergen, en jullie hen niet bijstaan in hun ongeloof, noch hen helpen tegen een moslim met enige daad. Zoals:

    6825 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: ʿAbd Allāh ibn Ṣāliḥ heeft ons verteld, hij zei: Muʿāwiya ibn Ṣāliḥ heeft mij verteld, op gezag van ʿAlī, op gezag van Ibn ʿAbbās, over Zijn uitspraak: "Laat de gelovigen niet de ongelovigen tot beschermheren nemen in plaats van de gelovigen". Hij zei: Allah, verheven is Hij, verbood de gelovigen om vriendelijk te zijn jegens de ongelovigen, of hen tot vertrouwelingen te nemen in plaats van de gelovigen, behalve wanneer de ongelovigen de overhand over hen hebben, zodat zij hun vriendelijkheid tonen maar van hen verschillen in de religie. En dat is Zijn uitspraak: "behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg".

    &; 6-314 &;

    6826 - Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Salama heeft ons verteld, hij zei: Muḥammad ibn Isḥāq heeft mij verteld, hij zei: Muḥammad ibn Abī Muḥammad heeft mij verteld, op gezag van ʿIkrima of op gezag van Saʿīd ibn Jubayr, op gezag van Ibn ʿAbbās, die zei: Al-Ḥajjāj ibn ʿAmr, een bondgenoot van Kaʿb ibn al-Ashraf, en Ibn Abī l-Ḥuqayq, en Qays ibn Zayd, hadden zich vertrouwelijk verbonden met een groep van de Anṣār om hen te verleiden weg van hun religie. Toen zeiden Rifāʿa ibn al-Mundhir ibn Zanbar, (63) en ʿAbd Allāh ibn Jubayr, en Saʿd ibn Khaythama tegen die groep: Mijd jullie deze joden, en hoed jullie ervoor met hen om te gaan en je vertrouwelijk met hen in te laten, opdat zij jullie niet verleiden weg van jullie religie! Maar die groep weigerde iets anders dan zich vertrouwelijk met hen in te laten en met hen om te gaan. Toen openbaarde Allah, machtig en verheven is Hij: "Laat de gelovigen niet de ongelovigen tot beschermheren nemen in plaats van de gelovigen", tot aan Zijn uitspraak: وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ("En Allah heeft macht over alle dingen"). (64)

    6827 - Muḥammad ibn Sinān heeft ons verteld, hij zei: Abū Bakr al-Ḥanafī heeft ons verteld, hij zei: ʿAbbād ibn Manṣūr heeft ons verteld, op gezag van al-Ḥasan, over Zijn uitspraak: "Laat de gelovigen niet de ongelovigen tot beschermheren nemen in plaats van de gelovigen". Hij zegt: Laat de gelovige geen ongelovige tot beschermheer nemen in plaats van de gelovigen. (65)

    6828 - Mūsā heeft mij verteld, hij zei: ʿAmr heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī: "Laat de gelovigen niet de ongelovigen nemen" tot aan "behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg". Wat "beschermheren" betreft: hij hangt hen aan in hun religie en geeft hun toegang tot de zwakke plekken van de gelovigen. Wie dit doet is een polytheïst (mushrik), en Allah heeft zich van hem losgemaakt — behalve dat men zich uit voorzorg behoedt, zodat men hun de loyaliteit in hun religie toont, en de distantie van de gelovigen.

    6829 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Qabīṣa ibn ʿUqba heeft ons verteld, hij zei: Sufyān heeft ons verteld, &; 6-315 &; op gezag van Ibn Jurayj, van iemand die het hem vertelde, op gezag van Ibn ʿAbbās: "behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg". Hij zei: De voorzorg (al-tuqāt) is het spreken met de tong, terwijl zijn hart gerust is in het geloof (īmān).

    6830 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Isḥāq heeft ons verteld, hij zei: Ḥafṣ ibn ʿUmar heeft ons verteld, hij zei: Al-Ḥakam ibn Abān heeft ons verteld, op gezag van ʿIkrima, over Zijn uitspraak: "behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg". Hij zei: Zolang hij geen bloed van een moslim vergiet, en zolang hij zijn bezit niet voor geoorloofd verklaart.

    6831 - Muḥammad ibn ʿAmr heeft mij verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, op gezag van ʿĪsā, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, over Zijn uitspraak: "Laat de gelovigen niet de ongelovigen tot beschermheren nemen in plaats van de gelovigen", behalve uiterlijke welwillendheid in deze wereld en omgangsbeleefdheid. (66)

    6832 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Abū Ḥudhayfa heeft ons verteld, hij zei: Shibl heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, het gelijke daaraan.

    6833 - Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Isḥāq heeft ons verteld, hij zei: Ibn Abī Jaʿfar heeft ons verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van al-Rabīʿ, over Zijn uitspraak: "Laat de gelovigen niet de ongelovigen tot beschermheren nemen in plaats van de gelovigen" tot aan "behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg". Hij zei: Abū l-ʿĀliya zei: De taqiyya is met de tong en niet met de daad.

    6834 - Mij is verteld op gezag van al-Ḥusayn, hij zei: Ik hoorde Abū Muʿādh zeggen: ʿUbayd heeft ons bericht, hij zei: Ik hoorde al-Ḍaḥḥāk zeggen over Zijn uitspraak: "behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg". Hij zei: De taqiyya is met de tong. Wie gedwongen wordt iets te zeggen dat een ongehoorzaamheid jegens Allah is, en het uit vrees voor zijn leven uitspreekt terwijl zijn hart gerust is in het geloof, op hem rust geen zonde. De taqiyya is slechts met de tong.

    6835 - Muḥammad ibn Saʿd heeft mij verteld, hij zei: Mijn vader heeft mij verteld, hij zei: Mijn oom heeft mij verteld, hij zei: Mijn vader heeft mij verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van Ibn ʿAbbās, over Zijn uitspraak: "behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg". De taqiyya is met de tong. Wie gedwongen wordt iets te zeggen dat een ongehoorzaamheid jegens Allah is, en het uit vrees voor de mensen uitspreekt &; 6-316 &; terwijl zijn hart gerust is in het geloof, voorwaar dat schaadt hem niet. De taqiyya is slechts met de tong.

    * * *

    En anderen zeiden: De betekenis van "behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg" is: behalve wanneer er tussen jou en hem een verwantschap bestaat.

    Vermelding van wie dat zei:

    6836 - Bishr heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, over Zijn uitspraak: "Laat de gelovigen niet de ongelovigen tot beschermheren nemen in plaats van de gelovigen, behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg". Allah verbood de gelovigen genegenheid te tonen aan de ongelovigen of hen tot beschermheren te nemen buiten de gelovigen om. En Allah zei: "behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg", (67) namelijk de bloedverwant onder de polytheïsten (mushrikīn), zonder dat zij hen aanhangen in hun religie, behalve dat hij een bloedband met hem onder de polytheïsten aanhoudt.

    6837 - Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, hij zei: Maʿmar heeft ons bericht, op gezag van Qatāda, over Zijn uitspraak: "Laat de gelovigen niet de ongelovigen tot beschermheren nemen". Hij zei: Het is een gelovige niet toegestaan een ongelovige tot beschermheer in zijn religie te nemen. En Zijn uitspraak: "behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg". Hij zei: Dat er tussen jou en hem een verwantschap bestaat, zodat jij die om die reden onderhoudt.

    6838 - Muḥammad ibn Sinān heeft mij verteld, hij zei: Abū Bakr al-Ḥanafī heeft ons verteld, hij zei: ʿAbbād ibn Manṣūr heeft ons verteld, op gezag van al-Ḥasan, over Zijn uitspraak: "behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg". Hij zei: Ga met hem in deze wereld op behoorlijke wijze om, de bloedverwant en de ander. Maar wat de religie betreft: nee.

    * * *

    Abū Jaʿfar zei: Dit wat Qatāda zei is een uitleg met een aanvaardbare grond, maar het is niet de uitleg waar de uiterlijke betekenis van het vers op wijst: "behalve dat jullie je tegen de ongelovigen behoeden uit voorzorg". Want de meest gangbare betekenis van deze woorden is: behalve dat jullie hen vrezen met een vrees. De voorzorg (taqiyya) die Allah in dit vers noemde, is slechts een voorzorg tegen de ongelovigen, niet tegen anderen. Qatāda gaf het echter de uitleg: behalve dat jullie Allah vrezen vanwege de verwantschap die tussen jullie en hen bestaat, zodat jullie hun bloedband onderhouden. Maar dat is niet de overheersende betekenis van de woorden. En de uitleg (taʾwīl) van de Koran berust op de meest gangbare, uiterlijke betekenis van het bekende, in gebruik zijnde Arabisch van de Arabieren. &; 6-317 &;

    * * *

    En de reciteurs verschilden in de recitatie van Zijn uitspraak: "behalve dat jullie je tegen hen behoeden uit voorzorg" (tuqāt).

    De meeste reciteurs van de steden reciteerden dat als: (إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً) "illā an tattaqū minhum tuqātan", volgens het patroon "fuʿala", zoals "tukhama, tuʾada en tukaʾa", afgeleid van "ittaqaytu".

    * * *

    En anderen reciteerden dat als: (إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تَقِيَّةً) "illā an tattaqū minhum taqiyyatan", volgens het patroon "faʿīla".

    * * *

    Abū Jaʿfar zei: En de recitatie die bij ons de juiste recitatie is, is de recitatie van wie het reciteert als: "illā an tattaqū minhum tuqātan", vanwege het vaststaan van het bewijs ervan dat het de correcte recitatie is, door de wijdverspreide overlevering waarin geen fout kan optreden.

    * * *

    Het woord over de uitleg van Zijn uitspraak, machtig en verheven is Hij: وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ ("En Allah waarschuwt jullie voor Zichzelf, en tot Allah is de terugkeer") (28)

    Abū Jaʿfar zei: Hij, verheven is Zijn vermelding, bedoelt daarmee: en Allah doet jullie Hemzelf vrezen, opdat jullie geen ongehoorzaamheden jegens Hem begaan, noch Zijn vijanden tot beschermheren nemen. Want bij Allah is jullie terugkeer en jullie eindbestemming na jullie dood, en op de dag van jullie verzameling voor de plaats van de Afrekening. (68) Hij bedoelt daarmee: wanneer jullie tot Hem terugkeren terwijl jullie hebben tegengewerkt wat Hij jullie heeft opgedragen, en hebben gedaan wat Hij jullie heeft verboden — namelijk het nemen van de ongelovigen tot beschermheren in plaats van de gelovigen — dan zal jullie van de bestraffing van jullie Heer treffen wat jullie niet kunnen verdragen. Hij zegt: Vrees Hem dus en hoed je ervoor dat dat jullie van Hem treft, want Hij is streng in de bestraffing.

    ------------------------

    De voetnoten:

    (61) Zie Maʿānī al-Qurʾān van al-Farrāʾ 1: 205.

    (62) Zie de uitleg van "al-walī" en "al-awliyāʾ" in wat eerder voorbijging 2: 489, 564 / vervolgens: 5: 424 / 6: 141, 142 = en het woord over "min dūn" in wat eerder voorbijging 2: 489.

    (63) In de gedrukte editie: "ibn Zubayr", en ik heb het gecorrigeerd naar de Sīra van Ibn Hishām, en naar zijn biografie in al-Iṣāba. Daar wordt hij "Rifāʿa ibn ʿAbd al-Mundhir" genoemd, maar zo kwam het hier, en evenzo in de Tafsīr van al-Baghawī, en ik denk dat het een fout is, want zij vermeldden dat niet in zijn biografie.

    (64) De overlevering 6826 - Ik heb haar niet gevonden in de Sīra van Ibn Hishām die wij bezitten van de Sīra van Ibn Isḥāq. En zijn uitspraak "baṭanū bi-nafarin min al-Anṣār": men zegt "baṭana fulān bi-fulān yabṭun buṭūnan wa-biṭānatan" wanneer iemand bijzonder vertrouwelijk met hem is, op de hoogte van het innerlijk van zijn zaak, vertrouwd met hem, ingewijd in zijn geheim; daarvan komt al-mubāṭana.

    (65) De overlevering 6827 - Zie de toelichting bij de voorgaande overlevering nummer 6822.

    (66) "Khālaqa al-nās yukhāliquhum mukhālaqatan": hij ging met de mensen om volgens hun zeden, zoals "takhallaqa", dat wil zeggen: zich aanpassen, zich beleefd en aangenaam gedragen.

    (67) In de gedrukte editie staat op deze plaats "tuqāt", maar het staat in het handschrift als "taqiyya" met een tashdīd op de yāʾ met de pen, en zo heb ik het overgenomen, en het is een van de twee recitaties zoals al-Ṭabarī later zal vermelden.

    (68) Zie de uitleg van "al-maṣīr" in wat eerder voorbijging 3: 56 / 6: 128.

    Toon originele Arabische tekst
    القول في تأويل قوله : لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً قال أبو جعفر: وهذا نهيٌ من الله عز وجل المؤمنين أن يتخذوا الكفارَ أعوانًا وأنصارًا وظهورًا، ولذلك كسر " يتخذِ"، لأنه في موضع جزمٌ بالنهي، ولكنه كسر " الذال " منه، للساكن الذي لقيه وهي ساكنة. (61) * * * ومعنى ذلك: لا تتخذوا، أيها المؤمنون، الكفارَ ظهرًا وأنصارًا توالونهم على دينهم، وتظاهرونهم على المسلمين من دون المؤمنين، (62) وتدلُّونهم على عوراتهم، فإنه مَنْ يفعل ذلك =" فليس من الله في شيء "، يعني بذلك: فقد برئ من الله وبرئ الله منه، بارتداده عن دينه ودخوله في الكفر =" إلا أن تتقوا منهم تقاة "، إلا أن تكونوا في سلطانهم فتخافوهم على أنفسكم، فتظهروا لهم الولاية بألسنتكم، وتضمروا لهم العداوة، ولا تشايعوهم على ما هم عليه من الكفر، ولا تعينوهم على مُسلم بفعل، كما:- 6825 - حدثني المثنى قال، حدثنا عبد الله بن صالح قال، حدثني معاوية بن صالح، عن علي، عن ابن عباس قوله: " لا يتخذ المؤمنون الكافرين أولياء من دون المؤمنين "، قال: نهى الله سبحانه المؤمنين أن يُلاطفوا الكفار أو يتخذوهم وليجةً من دون المؤمنين، إلا أن يكون الكفارُ عليهم ظاهرين، فيظهرون لهم اللُّطف، ويخالفونهم في الدين. وذلك قوله: " إلا أن تتقوا منهم تقاةً". &; 6-314 &; 6826 - حدثنا ابن حميد قال، حدثنا سلمة قال، حدثني محمد بن إسحاق قال، حدثني محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: كان الحجاجُ بن عمرو حليفُ كعب بن الأشرف، وابن أبي الحقيق، وقيس بن زيد، قد بَطَنوا بنفر من الأنصار ليفتنوهم عن دينهم، فقال رفاعة بن المنذر بن زَنْبَر، (63) وعبد الله بن جبير، وسعد بن خيثمة، لأولئك النفر: اجتنبوا هؤلاء اليهود، واحذروا لزومهم ومباطنتهم لا يفتنوكم عن دينكم! فأبى أولئك النفر إلا مُباطنتهم ولزومهم، فأنـزل الله عز وجل: " لا يتخذ المؤمنون الكافرين أولياء من دون المؤمنين " إلى قوله: وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ . (64) 6827 - حدثنا محمد بن سنان قال، حدثنا أبو بكر الحنفي قال، حدثنا عباد بن منصور، عن الحسن في قوله: " لا يتخذ المؤمنون الكافرين أولياء من دون المؤمنين "، يقول: لا يتخذ المؤمن كافرًا وليًّا من دون المؤمنين. (65) 6828 - حدثني موسى قال، حدثنا عمرو قال، حدثنا أسباط، عن السدي: " لا يتخذ المؤمنون الكافرين " إلى " إلا أن تتقوا منهم تقاة "، أما " أولياء " فيواليهم في دينهم، ويظهرهم على عورة المؤمنين، فمن فعل هذا فهو مشرك، فقد برئ الله منه = إلا أن يتقي تقاةً، فهو يظهر الولاية لهم في دينهم، والبراءةَ من المؤمنين. 6829 - حدثني المثنى قال، حدثنا قبيصة بن عقبة قال، حدثنا سفيان، &; 6-315 &; عن ابن جريج، عمن حدثه، عن ابن عباس: " إلا أن تتقوا منهم تقاة "، قال: التقاة التكلم باللسان، وقلبُه مطمئن بالإيمان. 6830 - حدثني المثنى قال، حدثنا إسحاق قال، حدثنا حفص بن عمر قال، حدثنا الحكم بن أبان، عن عكرمة في قوله: " إلا أن تتقوا منهم تقاة "، قال: ما لم يُهرِق دم مسلم، وما لم يستحلّ ماله. 6831 - حدثني محمد بن عمرو قال، حدثنا أبو عاصم، عن عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قوله: " لا يتخذ المؤمنون الكافرين أولياء من دون المؤمنين "، إلا مصانعةً في الدنيا ومُخالقة. (66) 6832 - حدثني المثنى قال، حدثنا أبو حذيفة قال، حدثنا شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد مثله. 6833 - حدثني المثنى قال، حدثنا إسحاق قال، حدثنا ابن أبي جعفر، عن أبيه، عن الربيع في قوله: " لا يتخذ المؤمنون الكافرين أولياء من دون المؤمنين " إلى " إلا أن تتقوا منهم تقاة "، قال: قال أبو العالية: التقيَّة باللسان وليس بالعمل. 6834 - حدثت عن الحسين قال، سمعت أبا معاذ قال، أخبرنا عُبيد قال، سمعت الضحاك يقول في قوله: " إلا أن تتقوا منهم تقاة "، قال: التقيةُ باللسان. مَنْ حُمل على أمر يتكلم به وهو لله معصيةٌ، فتكلم مخافةً على نفسه، وقلبه مطمئن بالإيمان، فلا إثم عليه، إنما التقيَّة باللسان. 6835 - حدثني محمد بن سعد قال، حدثني أبي قال، حدثني عمي قال، حدثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس في قوله: " إلا أن تتقوا منهم تقاة "، فالتقية باللسان. مَنْ حُمل على أمر يتكلم به وهو معصية لله، فيتكلم به مخافة &; 6-316 &; الناس وقلبه مطمئن بالإيمان، فإن ذلك لا يضره. إنما التقية باللسان. * * * وقال آخرون: معنى: " إلا أن تتقوا منهم تقاة "، إلا أن يكون بينك وبينه قرابة. ذكر من قال ذلك: 6836 - حدثنا بشر قال، حدثنا يزيد قال، حدثنا سعيد، عن قتادة قوله: " لا يتخذ المؤمنون الكافرين أولياء من دون المؤمنين إلا أن تتقوا منهم تقيَّة "، نهى الله المؤمنين أن يوادّوا الكفار أو يتولَّوْهم دون المؤمنين. وقال الله: " إلا أن تتقوا منهم تقيَّة "، (67) الرحم من المشركين، من غير أن يتولوهم في دينهم، إلا أن يَصل رحمًا له في المشركين. 6837 - حدثنا الحسن بن يحيى قال، أخبرنا عبد الرزاق قال، أخبرنا معمر، عن قتادة في قوله: " لا يتخذ المؤمنون الكافرين أولياء "، قال: لا يحل لمؤمن أن يتخذ كافرًا وليًّا في دينه، وقوله: " إلا أن تتقوا منهم تقاة "، قال: أن يكون بينك وبينه قرابة، فتصله لذلك. 6838 - حدثني محمد بن سنان قال، حدثنا أبو بكر الحنفي قال، حدثنا عباد بن منصور، عن الحسن في قوله: " إلا أن تتقوا منهم تقاة "، قال: صاحبهم في الدنيا معروفًا، الرحم وغيره. فأما في الدّين فلا. * * * قال أبو جعفر: وهذا الذي قاله قتادة تأويلٌ له وجه، وليس بالوجه الذي يدل عليه ظاهر الآية: إلا أن تتقوا من الكافرين تقاة= فالأغلب من معاني هذا الكلام: إلا أن تخافوا منهم مخافةً. فالتقية التي ذكرها الله في هذه الآية. إنما هي تقية من الكفار لا من غيرهم. ووجَّهه قتادة إلى أن تأويله: إلا أن تتقوا الله من أجل القرابة التي بينكم وبينهم تقاة، فتصلون رحمها. وليس ذلك الغالب على &; 6-317 &; معنى الكلام. والتأويلُ في القرآن على الأغلب الظاهر من معروف كلام العرب المستعمَل فيهم. * * * وقد اختلفت القرأة في قراءة قوله: " إلا أن تتقوا منهم تقاة " فقرأ ذلك عامة قرأة الأمصار: ( إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً )، على تقدير " فُعَلة " مثل: " تُخَمة، وتؤَدَة وتُكأة "، من " اتقيت ". * * * وقرأ ذلك آخرون: ( إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تَقِيَّةً )، على مثال " فعيلة ". * * * قال أبو جعفر: والقراءة التي هي القراءةُ عندنا، قراءةُ من قرأها: " إلا أن تتقوا منهم تُقاة "، لثبوت حجة ذلك بأنه القراءةُ الصحيحة، بالنقل المستفيض الذي يمتنع منه الخطأ. * * * القول في تأويل قوله عز وجل : وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (28) قال أبو جعفر: يعني تعالى ذكره بذلك، ويخوّفكم الله من نفسه أن تَرْكبوا معاصيه، أو توالوا أعداءه، فإن لله مرجعكم وَمصيركم بعد مماتكم، ويوم حشركم لموقف الحساب = (68) يعنى بذلك: متى صرتم إليه وقد خالفتم ما أمركم به، وأتيتم ما نهاكم عنهُ من اتخاذ الكافرين أولياء من دون المؤمنين، نالكم من عقاب ربكم ما لا قِبَل لكم به، يقول: فاتقوه واحذرُوه أن ينالكم ذلك منه، فإنه شديد العقاب. ------------------------ الهوامش : (61) انظر معاني القرآن للفراء 1: 205. (62) انظر تفسير"الولي" و"الأولياء" فيما سلف 2: 489 ، 564 / ثم: 5: 424 / 6: 141 ، 142 = والقول في"من دون" فيما سلف 2: 489. (63) في المطبوعة: "بن زبير" ، وصححته من سيرة ابن هشام ، ومن ترجمته في الإصابة. وتسميته"رفاعة بن عبد المنذر" ، ولكن هكذا جاء هنا ، وكذلك في تفسير البغوي ، وأظنه خطأ ، فلم يذكروا ذلك في ترجمته. (64) الأثر: 6826- لم أجده في سيرة ابن هشام التي بين أيدينا من سيرة ابن إسحاق. وقوله: "بطنوا بنفر من الأنصار" ، يقال: "بطن فلان بفلان يبطن بطونًا وبطانة" إذا كان خاصًا به ، ذا علم بداخلة أمره ، مؤانسًا له ، مطلعًا على سره ، ومنه المباطنة. (65) الأثر: 6827- انظر التعليق عل الأثر السالف رقم: 6822. (66) خالق الناس يخالقهم مخالقة: عاشرهم على أخلاقهم ، مثل"تخلق" ، أي: تصنع وتجمل وتحسن. (67) في المطبوعة في هذا الموضع"تقاة" ، وهي في المخطوطة: "تقية" بتشديد الياء بالقلم ، وكذلك أثبتها ، وهي إحدى القراءتين كما سيذكر الطبري بعد. (68) انظر تفسير"المصير" فيما سلف 3: 56 / 6: 128.