Tabari
Terug naar surah 3, ayah 110

Tafseer van De Familie van Imraan · Aal-i-Imraan · 3:110

كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِٱلْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ ٱلْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ ۗ وَلَوْ ءَامَنَ أَهْلُ ٱلْكِتَٰبِ لَكَانَ خَيْرًۭا لَّهُم ۚ مِّنْهُمُ ٱلْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ ٱلْفَٰسِقُونَ

Jullie zijn de beste gemeenschap die uit de mensen is voortgebracht, (zolang) jullie tot het goede oproepen en jullie het verwerpelijke verbieden, en jullie in Allah geloven. En als de Lieden van de Schrift zouden geloven, zou dat beter voor hen zijn, onder hen zijn er gelovigen, maar de meesten vam hen zijn begaan zware zonden.

Tabari (1 passage)

  1. Volledige NL-vertaling van Tabari's tekst

    De uitleg van Zijn woord, verheven is Zijn lof: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ

    (Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht; jullie gebieden het behoorlijke, verbieden het verwerpelijke en geloven in Allah.)

    Abū Jaʿfar zei: De uitleggers verschilden van mening over de uitleg van Zijn woord "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht".

    Sommigen van hen zeiden: Zij zijn degenen die met de Boodschapper van Allah ﷺ van Mekka naar Medina emigreerden, en in het bijzonder van de metgezellen (ṣaḥāba) van de Boodschapper van Allah ﷺ.

    * Vermelding van wie dat zei:

    7606 – Abū Kurayb heeft ons verteld, hij zei: ʿAmr ibn Ḥammād heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van Simāk, op gezag van Saʿīd ibn Jubayr, op gezag van Ibn ʿAbbās, die over "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht" zei: Zij zijn degenen die met hem uit Mekka vertrokken.

    7607 – Abū Kurayb heeft ons verteld, hij zei: Ibn ʿAṭiyya heeft ons verteld, op gezag van Qays, op gezag van Simāk, op gezag van ʿIkrima, op gezag van Ibn ʿAbbās: "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht", hij zei: Zij zijn degenen die van Mekka naar Medina emigreerden.

    7608 – Muḥammad ibn al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Aḥmad heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī: "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht, jullie gebieden het behoorlijke en verbieden het verwerpelijke", ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb zei: Indien Allah het had gewild, had Hij gezegd "jullie zijn", zodat wij het allen zouden zijn, maar Hij zei "jullie waren" met betrekking tot een bijzondere groep van de metgezellen van de Boodschapper van Allah ﷺ; en wie handelt zoals zij handelden, zij waren de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht, die het behoorlijke gebieden en het verwerpelijke verbieden.

    7609 – Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: Al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, hij zei: Ibn Jurayj zei: ʿIkrima zei: Het werd geopenbaard over Ibn Masʿūd, en Sālim de vrijgelatene van Abū Ḥudhayfa, en Ubayy ibn Kaʿb, en Muʿādh ibn Jabal.

    7610 – Abū Kurayb heeft ons verteld, hij zei: Muṣʿab ibn al-Miqdām heeft ons verteld, op gezag van Isrāʾīl, op gezag van al-Suddī, van iemand die het hem vertelde: ʿUmar zei over "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht": Het geldt voor onze eersten en niet voor onze laatsten.

    7611 – Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, hij zei: Isrāʾīl heeft ons bericht, op gezag van Simāk ibn Ḥarb, op gezag van Saʿīd ibn Jubayr, op gezag van Ibn ʿAbbās: "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht", hij zei: Zij zijn degenen die met de Profeet ﷺ naar Medina emigreerden.

    7612 – Bishr heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, die zei: Aan ons werd vermeld dat ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb tijdens een bedevaart (ḥajj) die hij verrichtte en waarbij hij van de mensen een slechte houding zag, deze zei: "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht", de vers. Vervolgens zei hij: O mensen, wie graag tot die gemeenschap wil behoren, laat hij de voorwaarde van Allah daarvoor vervullen.

    7613 – Yaḥyā ibn Abī Ṭālib heeft mij verteld, hij zei: Yazīd heeft ons bericht, hij zei: Juwaybir heeft ons bericht, op gezag van al-Ḍaḥḥāk over Zijn woord: "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht", hij zei: Zij zijn in het bijzonder de metgezellen van de Boodschapper van Allah ﷺ, dat wil zeggen — en zij waren de overleveraars en de oproepers die Allah de moslims opdroeg te gehoorzamen.

    * * *

    En anderen zeiden: De betekenis daarvan is: Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht, wanneer jullie aan deze voorwaarden voldoen waarmee Hij, verheven is Zijn lof, hen heeft beschreven. De uitleg daarvan was bij hen dus: Jullie zijn de beste gemeenschap, jullie die het behoorlijke gebieden, het verwerpelijke verbieden en in Allah geloven, die voor de mensen in jullie tijd zijn voortgebracht.

    * Vermelding van wie dat zei:

    7614 – Muḥammad ibn ʿAmr heeft mij verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, op gezag van ʿĪsā, op gezag van Ibn Najīḥ, op gezag van Mujāhid over het woord van Allah, machtig en verheven is Hij: "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht", hij zegt: op deze voorwaarde: dat jullie het behoorlijke gebieden, het verwerpelijke verbieden en in Allah geloven — hij zegt: voor degenen onder wie jullie verkeren, zoals Zijn woord: وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَى عِلْمٍ عَلَى الْعَالَمِينَ (En Wij hebben hen met kennis verkozen boven de werelden) [Surah Al-Dukhān: 32].

    7615 – Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: Al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, op gezag van Ibn Jurayj, op gezag van Mujāhid, zijn woord: "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht", hij zei, hij zegt: Jullie zijn de beste van de mensen voor de mensen, op deze voorwaarde: dat jullie het behoorlijke gebieden, het verwerpelijke verbieden en in Allah geloven — hij zegt: voor degenen onder wie hij verkeert, zoals Zijn woord: وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَى عِلْمٍ عَلَى الْعَالَمِينَ (En Wij hebben hen met kennis verkozen boven de werelden) [Surah Al-Dukhān: 32].

    7616 – En Ibn Wakīʿ heeft ons verteld, hij zei: Mijn vader heeft ons verteld, op gezag van Sufyān, op gezag van Maysara, op gezag van Abū Ḥāzim, op gezag van Abū Hurayra: "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht", hij zei: Jullie zijn de beste van de mensen voor de mensen; jullie brengen hen in ketenen, zodat jullie hen tot de islam doen toetreden.

    7617 – ʿUbayd ibn Asbāṭ heeft ons verteld, hij zei: Mijn vader heeft ons verteld, op gezag van Fuḍayl ibn Marzūq, op gezag van ʿAṭiyya over Zijn woord: "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht", hij zei: De beste van de mensen voor de mensen.

    * * *

    En anderen zeiden: Er werd slechts gezegd "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht", omdat zij van alle gemeenschappen het meest gehoor gaven aan de islam.

    * Vermelding van wie dat zei:

    7618 – Er werd mij verteld op gezag van ʿAmmār ibn al-Ḥasan, hij zei: Ibn Abī Jaʿfar heeft ons verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van al-Rabīʿ, zijn woord: "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht, jullie gebieden het behoorlijke en verbieden het verwerpelijke", hij zei: Er was geen gemeenschap die meer gehoor gaf aan de islam dan deze gemeenschap, en daarom zei Hij: "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht".

    * * *

    En sommigen van hen zeiden: Daarmee werd bedoeld dat zij de beste gemeenschap waren die voor de mensen is voortgebracht.

    * Vermelding van wie dat zei:

    7619 – Muḥammad ibn Sinān heeft mij verteld, hij zei: Abū Bakr al-Ḥanafī heeft ons verteld, op gezag van ʿAbbād, op gezag van al-Ḥasan over Zijn woord: "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht, jullie gebieden het behoorlijke en verbieden het verwerpelijke", hij zei: Het goede dat jij hoort, is werkelijk in deze gemeenschap geweest.

    7620 – Bishr heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, die zei: Al-Ḥasan zei: Wij zijn de laatste ervan en de meest geëerde bij Allah.

    * * *

    Abū Jaʿfar zei: En de meest passende van deze uitspraken bij de uitleg van de vers is wat al-Ḥasan zei, en wel omdat:

    7621 – Yaʿqūb ibn Ibrāhīm heeft mij verteld, hij zei: Ibn ʿUlayya heeft ons verteld, op gezag van Bahz ibn Ḥakīm, op gezag van zijn vader, op gezag van zijn grootvader, die zei: Ik hoorde de Boodschapper van Allah ﷺ zeggen: "Voorwaar, jullie zijn de vervulling van zeventig gemeenschappen; jullie zijn de laatste ervan en de meest geëerde bij Allah."

    7622 – Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, hij zei: Maʿmar heeft ons bericht, op gezag van Bahz ibn Ḥakīm, op gezag van zijn vader, op gezag van zijn grootvader: dat hij de Profeet ﷺ hoorde zeggen over Zijn woord "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht", hij zei: "Jullie maken zeventig gemeenschappen vol; jullie zijn de beste ervan en de meest geëerde bij Allah."

    7623 – Bishr heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, die zei: Aan ons werd vermeld dat de Profeet van Allah ﷺ op een dag zei, terwijl hij zijn rug tegen de Kaʿba liet rusten: "Wij maken op de Dag der Opstanding zeventig gemeenschappen vol; wij zijn de laatste ervan en de beste ervan."

    * * *

    En wat betreft Zijn woord "jullie gebieden het behoorlijke", dat betekent: jullie gebieden het geloof in Allah en Zijn Boodschapper, en het handelen naar Zijn wetten. "En verbieden het verwerpelijke", dat betekent: en jullie verbieden het toekennen van deelgenoten aan Allah (shirk), en het loochenen van Zijn Boodschapper, en het handelen naar wat Hij verboden heeft. Zoals:

    7624 – ʿAlī ibn Dāwūd heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd Allāh ibn Ṣāliḥ heeft ons verteld, hij zei: Muʿāwiya heeft mij verteld, op gezag van ʿAlī, op gezag van Ibn ʿAbbās, zijn woord: "Jullie zijn de beste gemeenschap die voor de mensen is voortgebracht", hij zegt: jullie gebieden hun het behoorlijke: dat zij getuigen dat er geen god is dan Allah, en de erkenning van wat Allah heeft neergezonden, en jullie bestrijden hen daarvoor (in gewapende strijd, qitāl). En "er is geen god dan Allah" is het grootste van het behoorlijke. En jullie verbieden hun het verwerpelijke, en het verwerpelijke is de loochening, en die is het meest verwerpelijke van het verwerpelijke.

    * * *

    En de grondbetekenis van "het behoorlijke" (al-maʿrūf) is alles waarvan het verrichten als bekend, fraai en geprezen geldt, niet als afkeurenswaardig bij de mensen die in Allah geloven. Gehoorzaamheid aan Allah werd slechts "het behoorlijke" genoemd, omdat het behoort tot datgene wat de gelovigen kennen en waarvan zij het verrichten niet afkeuren.

    * * *

    En de grondbetekenis van "het verwerpelijke" (al-munkar) is wat Allah afkeurt, en wat zij als afzichtelijk om te doen beschouwen. Daarom werd ongehoorzaamheid aan Allah "het verwerpelijke" genoemd, omdat de gelovigen in Allah het verrichten ervan afkeuren en het begaan ervan als zwaarwegend beschouwen.

    * * *

    En Zijn woord: "en jullie geloven in Allah", dat betekent: jullie geloven in Allah en wijden Hem zuiver de eenheid (tawḥīd) en de aanbidding toe.

    * * *

    Abū Jaʿfar zei: Indien een vrager vraagt en zegt: Hoe werd er gezegd "Jullie waren de beste gemeenschap", terwijl jij beweerd hebt dat de uitleg van de vers is dat deze gemeenschap de beste is van de gemeenschappen die voorbij zijn gegaan? Men zegt immers "jullie waren de beste gemeenschap" tegen een volk dat de besten waren en zich daarna veranderd heeft van wat het was?

    Het antwoord is: De betekenis daarvan is in tegenstelling tot wat jij meent. De betekenis ervan is slechts: Jullie zijn de beste gemeenschap, zoals gezegd is: وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ (En gedenkt toen jullie weinig waren) [Al-Anfāl: 26], terwijl Hij op een andere plaats zei: وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلا فَكَثَّرَكُمْ (En gedenkt toen jullie weinig waren en Hij jullie talrijk maakte) [Al-Aʿrāf: 86]. Het invoegen van "kāna" (was/waren) in zoiets en het weglaten ervan hebben dus één en dezelfde betekenis, omdat de betekenis van de uitspraak bekend is. En zou ook iemand daarover zeggen dat "kuntum" (jullie waren) de betekenis van voltooiing heeft, dan zou de uitleg ervan zijn: jullie zijn geschapen als de beste gemeenschap — of: jullie zijn aangetroffen als de beste gemeenschap, en dat zou een correcte betekenis zijn.

    * * *

    En sommige taalgeleerden hebben beweerd dat de betekenis daarvan is: Jullie waren de beste gemeenschap bij Allah in de welbewaarde tafel (al-lawḥ al-maḥfūẓ), die voor de mensen is voortgebracht.

    * * *

    En de twee eerste uitspraken die wij genoemd hebben, lijken het meest op de betekenis van de overlevering die wij eerder hebben overgeleverd.

    * * *

    En anderen zeiden: De betekenis daarvan is: Jullie waren de beste mensen van een weg. En hij zei: "al-umma" (de gemeenschap) betekent: de weg.

    Toon originele Arabische tekst
    القول في تأويل قوله جل ثناؤه : كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ قال أبو جعفر: اختلف أهل التأويل في تأويل قوله: " كنتم خير أمة أخرجت للناس ". فقال بعضهم: هم الذين هاجروا مع رسول الله صلى الله عليه وسلم من مكة إلى المدينة وخاصة، من أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم. *ذكر من قال ذلك: 7606- حدثنا أبو كريب قال، حدثنا عمرو بن حماد قال، حدثنا أسباط، عن سماك، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال في: " كنتم خير أمة أخرجت للناس "، قال: هم الذين خرجوا معه من مكة. 7607- حدثنا أبو كريب قال، حدثنا ابن عطية، عن قيس، عن سماك، عن عكرمة، عن ابن عباس: " كنتم خير أمة أخرجت للناس "، قال: هم الذين هاجروا من مكة إلى المدينة. 7608- حدثنا محمد بن الحسين قال، حدثنا أحمد قال، حدثنا أسباط، عن السدي: " كنتم خير أمة أخرجت للناس تأمرون بالمعروف وتنهون عن المنكر "، قال عمر بن الخطاب: لو شاء الله لقال: " أنتم "، فكنا كلنا، ولكن قال: " كنتم " في خاصة من أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم، ومن صنع مثل صنيعهم، كانوا خير أمة أخرجت للناس، يأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر. 7609- حدثنا القاسم قال، حدثنا الحسين قال، حدثني حجاج قال، قال ابن جريج قال، عكرمة: نـزلت في ابن مسعود، وسالم مولى أبي حذيفة، وأبيّ بن كعب، ومعاذ بن جبل. 7610- حدثنا أبو كريب قال، حدثنا مصعب بن المقدام، عن إسرائيل، عن السدي، عمن حدثه: قال عمر: " كنتم خير أمة أخرجت للناس "، قال: تكون لأولنا ولا تكون لآخرنا. 7611- حدثنا الحسن بن يحيى قال، أخبرنا عبد الرزاق قال، أخبرنا إسرائيل، عن سماك بن حرب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: " كنتم خير أمة أخرجت للناس "، قال: هم الذين هاجروا مع النبي صلى الله عليه وسلم إلى المدينة. (8) 7612- حدثنا بشر قال، حدثنا يزيد قال، حدثنا سعيد، عن قتادة قال: ذُكر لنا أن عمر بن الخطاب قال في حجّة حجّها ورأى من الناس رِعَة سيئة، (9) فقرأ هذه: " كنتم خير أمة أخرجت للناس "، الآية. ثم قال: يا أيها الناس، من سره أن يكون من تلك الأمة، فليؤد شرط الله منها. (10) 7613- حدثني يحيى بن أبي طالب قال، أخبرنا يزيد قال، أخبرنا جويبر، عن الضحاك في قوله: " كنتم خير أمة أخرجت للناس "، قال: هم أصحابُ رسول الله صلى الله عليه وسلم خاصة، يعني = وكانوا هم الرواة الدعاة الذين أمر الله المسلمين بطاعتهم. (11) * * * وقال آخرون: معنى ذلك: كنتم خير أمة أخرجت للناس، إذا كنتم بهذه الشروط التي وصفهم جل ثناؤه بها. فكان تأويل ذلك عندهم: كنتم خير أمة تأمرون بالمعروف وتنهون عن المنكر وتؤمنون بالله، أخرجوا للناس في زمانكم. *ذكر من قال ذلك: 7614- حدثني محمد بن عمرو قال، حدثنا أبو عاصم، عن عيسى، عن ابن نجيح، عن مجاهد في قول الله عز وجل: " كنتم خير أمة أخرجت للناس "، يقول: على هذا الشرط: أن تأمرُوا بالمعروف، وتنهوا عن المنكر وتؤمنوا بالله = يقول: لمن أنتم بين ظهرانيه، كقوله: وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَى عِلْمٍ عَلَى الْعَالَمِينَ [سورة الدخان: 32]. 7615- حدثنا القاسم قال، حدثنا الحسين قال، حدثني حجاج، عن &; 7-103 &; ابن جريج، عن مجاهد قوله: " كنتم خير أمة أخرجت للناس "، قال يقول: كنتم خير الناس للناس على هذا الشرط: أن تأمروا بالمعروف، وتنهوا عن المنكر. وتؤمنوا بالله = يقول: لمن بين ظَهريه، كقوله: وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَى عِلْمٍ عَلَى الْعَالَمِينَ [سورة الدخان: 32]. 7616- وحدثنا ابن وكيع قال، حدثنا أبي، عن سفيان، عن ميسرة، عن أبي حازم، عن أبي هريرة: " كنتم خير أمة أخرجت للناس "، قال: كنتم خير الناس للناس، تجيئون بهم في السلاسل، تدخلونهم في الإسلام. (12) 7617- حدثنا عبيد بن أسباط قال، حدثنا أبي، عن فضيل بن مرزوق، عن عطية في قوله: " كنتم خير أمة أخرجت للناس "، قال: خيرَ الناس للناس. * * * وقال آخرون: إنما قيل: " كنتم خير أمة أخرجت للناس "، لأنهم أكثر الأمم استجابة للإسلام. *ذكر من قال ذلك: 7618- حدثت عن عمار بن الحسن قال، (13) حدثنا ابن أبي جعفر، عن أبيه، عن الربيع، قوله: " كنتم خير أمة أخرجت للناس تأمرون بالمعروف وتنهون عن المنكر "، قال: لم تكن أمة أكثر استجابة في الإسلام من هذه الأمة، فمن ثمَ قال: " كنتم خير أمة أخرجت للناس ". * * * وقال بعضهم: عنى بذلك أنهم كانوا خير أمة أخرجت للناس. *ذكر من قال ذلك: 7619- حدثني محمد بن سنان قال، حدثنا أبو بكر الحنفي، عن عباد، عن الحسن في قوله: " كنتم خير أمة أخرجت للناس تأمرون بالمعروف وتنهون عن المنكر "، قال: قد كان ما تسمعُ من الخير في هذه الأمة. 7620- حدثنا بشر قال، حدثنا يزيد قال، حدثنا سعيد عن قتادة قال: كان الحسن يقول: نحن آخرُها وأكرمُها على الله. * * * قال أبو جعفر: وأولى هذه الأقوال بتأويل الآية ما قال الحسن، وذلك أن: 7621- يعقوب بن إبراهيم حدثني قال، حدثنا ابن علية، عن بهز بن حكيم، عن أبيه، عن جده قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: " ألا إنكم وفيَّتم سبعين أمَّة، أنتم آخرها وأكرمها على الله " . 7622- حدثنا الحسن بن يحيى قال، أخبرنا عبد الرزاق قال، أخبرنا معمر، عن بهز بن حكيم، عن أبيه، عن جده: أنه سمع النبي صلى الله عليه وسلم يقول في قوله: " كنتم خير أمة أخرجت للناس "، قال: " أنتم تتمُّون سبعين أمة، أنتم خيرُها وأكرمها على الله ". (14) 7623- حدثنا بشر قال، حدثنا يزيد قال، حدثنا سعيد، عن قتادة قال، ذُكر لنا أن نبي الله صلى الله عليه وسلم قال ذات يوم وهو مسند ظهره إلى الكعبة: " نحن نكمل يوم القيامة سبعين أمة نحن آخرها وخيرُها ". * * * وأما قوله: " تأمرون بالمعروف "، فإنه يعني: تأمرون بالإيمان بالله ورسوله، والعمل بشرائعه =" وتنهون عن المنكر "، يعني: وتنهون عن الشرك بالله. وتكذيب رسوله، وعن العمل بما نهى عنه، كما:- 7624- حدثنا علي بن داود قال، حدثنا عبد الله بن صالح قال، حدثني معاوية، عن علي، عن ابن عباس قوله: " كنتم خير أمة أخرجت للناس ". يقول: تأمرونهم بالمعروف: أن يشهدوا أن لا إله إلا الله، والإقرار بما أنـزل الله، وتقاتلونهم عليه، و " لا إله إلا الله "، هو أعظم المعروف = وتنهونهم عن المنكر، والمنكر هو التكذيب، وهو أنكرُ المنكر. * * * وأصل " المعروف " كل ما كان معروفًا فعله، جميلا مستحسنًا، (15) غير مستقبح في أهل الإيمان بالله، وإنما سميت طاعة الله " معروفًا "، لأنه مما يعرفه أهل الإيمان ولا يستنكرون فعله. (16) . * * * وأصل " المنكر "، ما أنكره الله، ورأوه قبيحًا فعلهُ، ولذلك سميت معصية الله " منكرًا "، لأن أهل الإيمان بالله يستنكرون فعلها، ويستعظمون رُكوبها. (17) * * * وقوله: " وتؤمنون بالله "، يعني: تصدّقون بالله، فتخلصون له التوحيد والعبادة. * * * قال أبو جعفر: فإن سأل سائل فقال: وكيف قيل: " كنتم خير أمة "، وقد زعمتَ أن تأويل الآية: أنّ هذه الأمة خيرُ الأمم التي مضت، وإنما يقال: " كنتم خير أمة "، لقوم كانوا خيارًا فتغيَّروا عما كانوا عليه؟ قيل: إنّ معنى ذلك بخلاف ما ذهبتَ إليه، وإنما معناه: أنتم خير أمة، كما قيل: وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ [الأنفال: 26] وقد قال في موضع آخر: وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلا فَكَثَّرَكُمْ [الأعراف: 86] فإدخال " كان " في مثل هذا وإسقاطها بمعنى واحد، لأن الكلام معروف معناه. (18) ولو قال أيضا في ذلك قائل: " كنتم "، بمعنى التمام، كان تأويله: خُلقتم خير أمة = أو: وجدتم خير أمة، كان معنى صحيحًا. * * * وقد زعم بعض أهل العربية أن معنى ذلك: كنتم خير أمة عند الله في اللوح المحفوظ، أخرجت للناس. * * * والقولان الأولان اللذان قلنا، أشبهُ بمعنى الخبر الذي رويناه قبلُ. * * * وقال آخرون: معنى ذلك: كنتم خير أهل طريقة. وقال: " الأمة ": الطريقة. (19) ------------------- الهوامش : (8) الأثر: 7611- رواه أحمد في المسند رقم: 2463 ، 2928 ، 2989 ، 3321 ، وإسناده صحيح. وأخرجه الحاكم في المستدرك 2: 294 ، وقال: "هذا حديث صحيح على شرط مسلم ولم يخرجاه" ، ووافقه الذهبي. (9) الرعة (بكسر الراء وفتح العين) أصلها من الورع ، مثل"العدة" من"الوعد". والرعة: الهدى وسوء الهيئة أو حسن الهيئة ، أي هي بمعنى: الشأن والأمر والأدب. وفي حديث الحسن: "ازدحموا عليه فرأى منهم رعة سيئة فقال: اللهم إليك" ، أي سوء أدب ، لم يحسنوا الكف عما يشين. (10) قوله: "شرط الله منها" ، أي شرط الله الذي طلبه منها. (11) قد مضى تفسير معنى"الرواة" في الأثر رقم 7597 ، والتعليق عليه. (12) الأثر: 7616- أخرجه البخاري من طريق محمد بن سفيان عن ميسرة. (الفتح 8: 169) وقال الحافظ: "ميسرة: هو ابن عمار الأشجعي ، كوفي ثقة ماله في البخاري سوى هذا الحديث وآخر تقدم في بدء الخلق". و"أبو حازم" هو"سلمان الأشجعي الكوفي" ، وفي الفتح"سليمان" ، وهو خطأ وتصحيف. ولفظ البخاري: "تأتون بهم في السلاسل في أعناقهم ، حتى يدخلوا في الإسلام". وقد استوفى الحافظ في هذا الموضع ، الحديث عن معنى الآية ، وذكر أكثر الآثار التي سلفت ، والتي ستأتي بعد. (13) في المطبوعة: "عمار بن الحسين" ، وهو خطأ ، والصواب في المخطوطة. (14) الحديثان: 7621 ، 7622- هما حديث واحد بإسنادين. وقد مضى بالإسنادين معًا مجموعين ، برقم: 873. وقد خرجناه هناك مفصلا ، وأشرنا إلى مواضعه هنا في طبعة بولاق. ونزيد هنا أنه رواه أيضا الحاكم في المستدرك 4: 84 ، من طريق عبد الرزاق ، عن معمر ، بالإسناد الثاني هنا. وقال: "هذا حديث صحيح الإسناد ، ولم يخرجاه". ووافقه الذهبي. ثم أشار الحاكم إلى متابعة سعيد الجريري ، بروايته إياه عن حكيم بن معاوية. ثم رواه من طريق يزيد بن هارون ، عن الجريري. ورواية الجريري سبق أن خرجناها هناك من رواية أحمد في المسند. وذكره الحافظ في الفتح 8: 169 ، مشيرًا إلى رواية الطبري إياه ، ثم قال: "وهو حديث حسن صحيح. أخرجه الترمذي وحسنه. وابن ماجه ، والحاكم وصححه". وقد ورد معناه أيضًا ، ضمن حديث مطول عن أبي سعيد الخدري ، مرفوعا ، رواه أحمد في المسند: 11609 (ج3 ص 61 حلبى). وإسناده صحيح. (15) في المطبوعة: "كل ما كان معروفًا ، ففعله جميل مستحسن" ، غيروا نص المخطوطة. ظنًا منهم أنه غير مستقيم ، وهو أحسن استقامة مما أثبتوا!! بل هو الصواب المحض. (16) انظر تفسير"المعروف" فيما سلف قريبًا ص: 91 ، تعليق: 2 ، والمراجع هناك. (17) انظر تفسير"المنكر" فيما سلف قريبا ص: 91. (18) انظر معاني القرآن للفراء 1: 229. (19) انظر تفسير"أمة" فيما سلف 1: 221 / ثم هذا ص 90 ، والمراجع هناك في التعليق.