Tabari
Terug naar surah 2, ayah 42

Tafseer van De Koe · Al-Baqara · 2:42

وَلَا تَلْبِسُوا۟ ٱلْحَقَّ بِٱلْبَٰطِلِ وَتَكْتُمُوا۟ ٱلْحَقَّ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ

En vermengt de Waarheid niet met de valsheid en verbergt de Waarheid niet terwijl jullie het weten.

Tabari (1 passage)

  1. Volledige NL-vertaling van Tabari's tekst

    De uitleg van de uitspraak van de Verhevene: وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ (En vermeng de waarheid niet met de valsheid)

    Abū Jaʿfar zei: Met Zijn woorden "en vermeng niet" (wa-lā talbisū) bedoelt Hij: vermeng niet. Want al-labs is het vermengen. Men zegt hiervan: "labastu ʿalayhi hādhā al-amr albisuhu labsan" wanneer je een zaak voor iemand vertroebelt door deze te vermengen. Zoals:

    822 - Mij is verteld op gezag van al-Minjāb, op gezag van Bishr ibn ʿUmāra, op gezag van Abū Rawq, op gezag van al-Ḍaḥḥāk, op gezag van Ibn ʿAbbās, over Zijn uitspraak: وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ (En Wij zouden voor hen vertroebeld hebben wat zij vertroebelen) [Surah Al-Anʿām: 9]. Hij zegt: Wij zouden voor hen vermengd hebben wat zij vermengen.

    En hiervan is de uitspraak van al-ʿAjjāj:

    "Toen zij de waarheid vermengden met verzinsel (al-tajannī), hadden zij genoeg en verkozen zij Zayd boven mij."

    Met zijn woorden "labasna" (zij vermengden) bedoelt hij: zij vermengden. Wat betreft al-lubs (het kleden), daarvan zegt men: "labistuhu albisuhu lubsan wa-malbasan", en dat is het gewaad dat men zich aantrekt en draagt. En tot al-lubs behoort de uitspraak van al-Akhṭal:

    "Waarlijk, ik heb voor deze tijd haar tijdperken gedragen, totdat de grijsheid mijn hoofd overdekte en oplaaide."

    En tot al-labs (het vermengen) behoort de uitspraak van Allah, machtig is Zijn lof: وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ (En Wij zouden voor hen vertroebeld hebben wat zij vertroebelen) [Surah Al-Anʿām: 9].

    * * *

    Als nu iemand tegen ons zou zeggen: "Hoe konden zij de waarheid met de valsheid vermengen, terwijl zij ongelovigen (kuffār) waren? En welke waarheid hadden zij, naast hun ongeloof in Allah?"

    Dan wordt geantwoord: Onder hen bevonden zich hypocrieten (munāfiqūn) die de bevestiging van Muḥammad ﷺ uiterlijk toonden, maar inwendig het ongeloof in hem verborgen hielden. En de meerderheid van hen zei: "Muḥammad is een gezonden profeet, maar hij is gezonden tot anderen dan ons." Het vermengen van de waarheid met de valsheid door de hypocriet onder hen bestond hieruit, dat hij de waarheid met zijn tong toonde en openlijk Muḥammad ﷺ en wat hij bracht erkende, en dat hij dit uiterlijke deel van de waarheid vermengde met wat hij innerlijk verborg. En het vermengen door degene onder hen die erkende dat hij gezonden was tot anderen dan zij, maar ontkende dat hij tot hen gezonden was, bestond hieruit: zijn erkenning dat hij gezonden was tot anderen dan zij — en dat is de waarheid — en zijn ontkenning dat hij tot hen gezonden was — en dat is de valsheid, terwijl Allah hem juist gezonden had tot de gehele schepping. Dat is hun vermenging van de waarheid met de valsheid, en hun vertroebeling daarvan. Zoals:

    823 - Abū Kurayb heeft ons verteld, hij zei: ʿUthmān ibn Saʿīd heeft ons verteld, hij zei: Bishr ibn ʿUmāra heeft ons verteld, op gezag van Abū Rawq, op gezag van al-Ḍaḥḥāk, op gezag van Ibn ʿAbbās, over Zijn uitspraak: "en vermeng de waarheid niet met de valsheid". Hij zei: Vermeng de oprechtheid niet met de leugen.

    824 - En al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Ādam heeft ons verteld, hij zei: Abū Jaʿfar heeft ons verteld, op gezag van al-Rabīʿ, op gezag van Abū al-ʿĀliya: "en vermeng de waarheid niet met de valsheid". Hij zegt: Vermeng de waarheid niet met de valsheid, en geef de oprechte raad aan de dienaren van Allah in de zaak van Muḥammad ﷺ.

    825 - En al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, hij zei: Ibn Jurayj zei: Mujāhid zei: "en vermeng de waarheid niet met de valsheid", [dat is]: het Jodendom en het Christendom met de islam.

    826 - En Yūnus ibn ʿAbd al-Aʿlā heeft mij verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: Ibn Zayd zei over Zijn uitspraak: "en vermeng de waarheid niet met de valsheid", hij zei: De waarheid is de Tawrāh die Allah aan Mūsā heeft neergezonden, en de valsheid is wat zij met hun eigen handen schreven.

    * * *

    De uitleg van de uitspraak van Hem wiens gedachtenis verheven is: وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (en verberg de waarheid niet, terwijl jullie weten) (42)

    Abū Jaʿfar zei: In Zijn uitspraak "en verberg de waarheid niet" zijn er twee mogelijke verklaringen:

    De eerste daarvan is dat Allah, machtig is Zijn lof, hen verbood de waarheid te verbergen, zoals Hij hen verbood de waarheid met de valsheid te vermengen. De uitleg daarvan zou dan zijn: en vermeng de waarheid niet met de valsheid en verberg de waarheid niet. En Zijn uitspraak "wa-taktumū" (en verberg) zou dan in de jussief-vorm (majzūm) staan, vanwege hetzelfde waardoor "talbisū" in de jussief staat, als aansluiting (ʿaṭf) daarop.

    De andere mogelijkheid daarvan is dat het verbod van Allah, machtig is Zijn lof, aan hen [enkel] betrekking heeft op het vermengen van de waarheid met de valsheid, en dat Zijn uitspraak "en jullie verbergen de waarheid" een mededeling van Hem over hen is, namelijk dat zij de waarheid verbergen die zij kennen. In dat geval zou Zijn uitspraak "wa-taktumū" in de accusatief (manṣūb) staan, vanwege de overgang van de betekenis van Zijn uitspraak وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ (en vermeng de waarheid niet met de valsheid), aangezien Zijn uitspraak "en vermeng niet" een verbod is, en Zijn uitspraak "en jullie verbergen de waarheid" een mededeling is die daarop aansluit, terwijl het niet is toegestaan dat het werkende partikel dat in "talbisū" werkt — het jussief-makende partikel — daarop terugkeert. Dat is de betekenis die de grammatici "ṣarf" (afwending) noemen. Het parallel daarvan, in betekenis en in grammaticale verbuiging, is de uitspraak van de dichter:

    "Verbied geen gedrag terwijl je het gelijke ervan zelf bedrijft; het is een grote schande voor jou wanneer je dat doet."

    Hij plaatste "taʾtiya" (je bedrijft) in de accusatief volgens de uitleg die wij gaven bij Zijn uitspraak "wa-taktumū", want hij bedoelde niet: "verbied geen gedrag en bedrijf het gelijke ervan niet", maar zijn betekenis is juist: "verbied geen gedrag terwijl je het gelijke ervan bedrijft". Dus het eerste is een verbod en het tweede een mededeling, en hij plaatste de mededeling in de accusatief omdat hij deze aansloot op iets dat niet van dezelfde vorm was.

    Wat betreft de eerste van deze twee mogelijkheden die wij noemden en die de aya kan dragen, deze is volgens de zienswijze van Ibn ʿAbbās, namelijk degene die:

    827 - Abū Kurayb heeft ons verteld, hij zei: ʿUthmān ibn Saʿīd heeft ons verteld, hij zei: Bishr ibn ʿUmāra heeft ons verteld, op gezag van Abū Rawq, op gezag van al-Ḍaḥḥāk, op gezag van Ibn ʿAbbās, over Zijn uitspraak: "en jullie verbergen de waarheid". Hij zegt: en verberg de waarheid niet, terwijl jullie weten.

    828 - En Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Salama ibn al-Faḍl heeft ons verteld, op gezag van Ibn Isḥāq, op gezag van Muḥammad ibn Abī Muḥammad, op gezag van ʿIkrima of op gezag van Saʿīd ibn Jubayr, op gezag van Ibn ʿAbbās: "en jullie verbergen de waarheid", dat wil zeggen: en verberg de waarheid niet.

    Wat betreft de tweede van deze twee mogelijkheden, deze is volgens de zienswijze van Abū al-ʿĀliya en Mujāhid.

    829 - Al-Muthannā ibn Ibrāhīm heeft mij verteld, hij zei: Ādam heeft ons verteld, hij zei: Abū Jaʿfar heeft ons verteld, op gezag van al-Rabīʿ, op gezag van Abū al-ʿĀliya: "en jullie verbergen de waarheid, terwijl jullie weten". Hij zei: Zij verborgen de zending van Muḥammad ﷺ.

    830 - En Muḥammad ibn ʿAmr heeft ons verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, op gezag van ʿĪsā ibn Maymūn, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, iets dergelijks.

    831 - En al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Abū Ḥudhayfa heeft ons verteld, hij zei: Shibl heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, iets dergelijks.

    Wat betreft de uitleg van de waarheid die zij verborgen terwijl zij deze kenden, dat is hetgeen:

    832 - Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Salama heeft ons verteld, op gezag van Ibn Isḥāq, op gezag van Muḥammad ibn Abī Muḥammad, de vrijgelatene van Zayd ibn Thābit, op gezag van ʿIkrima, of op gezag van Saʿīd ibn Jubayr, op gezag van Ibn ʿAbbās: "en jullie verbergen de waarheid". Hij zegt: Verberg niet wat jullie aan kennis bezitten over Mijn boodschapper en wat hij gebracht heeft, terwijl jullie dat bij jullie aantreffen in datgene wat jullie weten uit de Boeken die in jullie handen zijn.

    833 - En Abū Kurayb heeft ons verteld, hij zei: ʿUthmān ibn Saʿīd heeft ons verteld, hij zei: Bishr ibn ʿUmāra heeft ons verteld, op gezag van Abū Rawq, op gezag van al-Ḍaḥḥāk, op gezag van Ibn ʿAbbās: "en jullie verbergen de waarheid". Hij zegt: Jullie hebben waarlijk geweten dat Muḥammad de boodschapper van Allah is, en Hij verbood hen dat.

    834 - En Muḥammad ibn ʿAmr heeft mij verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, hij zei: ʿĪsā heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, over de uitspraak van Allah: "en jullie verbergen de waarheid, terwijl jullie weten". Hij zei: De Mensen van het Boek verbergen Muḥammad ﷺ, terwijl zij hem opgeschreven aantreffen bij zich in de Tawrāh en de Injīl.

    835 - En al-Muthannā ibn Ibrāhīm heeft mij verteld, hij zei: Abū Ḥudhayfa heeft ons verteld, hij zei: Shibl heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, iets dergelijks.

    836 - En Mūsā ibn Hārūn heeft mij verteld, hij zei: ʿAmr ibn Ḥammād heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī: "en jullie verbergen de waarheid, terwijl jullie weten". Hij zei: De waarheid is Muḥammad ﷺ.

    837 - En al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Ādam heeft ons verteld, hij zei: Abū Jaʿfar heeft ons verteld, op gezag van al-Rabīʿ, op gezag van Abū al-ʿĀliya: "en jullie verbergen de waarheid, terwijl jullie weten". Hij zei: Zij verborgen de zending van Muḥammad ﷺ, terwijl zij hem opgeschreven aantroffen bij zich.

    838 - En al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, op gezag van Ibn Jurayj, op gezag van Mujāhid: "Jullie verbergen Muḥammad, terwijl jullie weten", terwijl jullie hem bij jullie aantreffen in de Tawrāh en de Injīl.

    De uitleg van de aya is dan dus: En vertroebel voor de mensen niet — o geleerden onder de Mensen van het Boek — de zaak van Muḥammad ﷺ en wat hij van bij zijn Heer heeft gebracht, en beweer niet dat hij gezonden is tot sommige soorten der volkeren en niet tot andere, en gedraag jullie niet hypocriet in zijn zaak, terwijl jullie waarlijk weten dat hij tot jullie allen gezonden is en tot alle volkeren behalve jullie; opdat jullie daarmee de oprechtheid niet met de leugen vermengen, en opdat jullie daarmee niet verbergen wat jullie in jullie Boek aantreffen over zijn beschrijving en kentekenen, en dat hij Mijn boodschapper is tot de gehele mensheid, terwijl jullie weten dat hij Mijn boodschapper is, en dat wat hij tot jullie gebracht heeft van bij Mij komt, en jullie weten dat tot Mijn verbond — dat Ik in jullie Boek van jullie heb genomen — behoort: het geloof in hem en in wat hij gebracht heeft, en het voor waar houden ervan.

    Toon originele Arabische tekst
    القول في تأويل قوله تعالى: وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ قال أبو جعفر: يعني بقوله: " ولا تلبسُوا "، لا تخلطوا. واللَّبْس هو الخلط. &; 1-567 &; يقال منه: لَبَست عليه هذا الأمر ألبِسُه لبسًا: إذا خلطته عليه (62) . كما:- 822 - حُدِّثت عن المنجاب، عن بشر بن عمارة، عن أبي روق، عن الضحاك، عن ابن عباس في قوله: وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ [سورة الأنعام: 9] يقول: لخلطنا عليهم ما يخلطون (63) . ومنه قول العجاج: لَمَّــا لَبَسْــنَ الْحَــقَّ بِــالتَّجَنِّي غَنِيــنَ وَاسْــتَبْدَلْنَ زَيْــدًا مِنِّـي (64) يعني بقوله: " لبسن "، خلطن. وأما اللُّبس فإنه يقال منه: لبِسْته ألبَسُه لُبْسًا ومَلْبَسًا، وذلك الكسوةُ يكتسيها فيلبسها (65) . ومن اللُّبس قول الأخطل: لَقَـدْ لَبِسْـتُ لِهَـذَا الدَّهْـرِ أَعْصُـرَهُ حَتَّى تَجَلَّلَ رَأْسِي الشَّيْبُ واشْتَعَلا (66) ومن اللبس قول الله جل ثناؤه: وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ . [سورة الأنعام: 9] * * * فإن قال لنا قائل (67) وكيف كانوا يلبِسون الحق بالباطل وهم كفّار؟ وأيُّ حق كانوا عليه مع كفرهم بالله؟ قيل: إنه كان فيهم منافقون منهم يظهرون التصديق بمحمد صلى الله عليه وسلم ويستبطنون الكفر به. وكان عُظْمُهم يقولون (68) : محمد نبيٌّ مبعوث، إلا أنه &; 1-568 &; مبعوث إلى غيرنا. فكان لَبْسُ المنافق منهم الحقَّ بالباطل، إظهارَه الحقّ بلسانه، وإقرارَه بمحمد صلى الله عليه وسلم وبما جاء به جهارًا (69) ، وخلطه ذلك الظاهر من الحق بما يستبطنه (70) . وكان لَبْسُ المقرّ منهم بأنه مبعوث إلى غيرهم، الجاحدُ أنه مبعوث إليهم، إقرارَه بأنه مبعوث إلى غيرهم، وهو الحق، وجحودَه أنه مبعوث إليهم، وهو الباطل، وقد بَعثه الله إلى الخلق كافة. فذلك خلطهم الحق بالباطل ولَبْسهم إياه به. كما:- 823 - حدثنا به أبو كريب، قال: حدثنا عثمان بن سعيد، قال: حدثنا بشر بن عمارة، عن أبي روق، عن الضحاك، عن ابن عباس، قوله: " ولا تلبِسُوا الحق بالباطل "، قال: لا تخلطوا الصدق بالكذب (71) . 824 - وحدثني المثنى، قال: حدثنا آدم، قال: حدثنا أبو جعفر، عن الربيع، عن أبي العالية: " ولا تلبِسُوا الحقّ بالباطل "، يقول: لا تخلطوا الحق بالباطل، وأدُّوا النصيحةَ لعباد الله في أمر محمد صلى الله عليه وسلم (72) . 825 - وحدثنا القاسم، قال: حدثنا الحسين، قال: حدثني حجاج، قال: قال ابن جريج، قال مجاهد: " ولا تلبسوا الحق بالباطل "، اليهوديةَ والنصرانية بالإسلام (73) . 826 - وحدثني يونس بن عبد الأعلى، قال: أخبرنا ابن وهب، قال قال ابن زيد في قوله: " ولا تلبِسُوا الحقّ بالباطل "، قال: الحقّ، التوراةُ الذي أنـزل الله على موسى، والباطلُ: الذي كتبوه بأيديهم (74) . * * * القول في تأويل قوله تعالى ذكره: وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (42) قال أبو جعفر: وفي قوله: " وتكتموا الحق "، وجهان من التأويل: أحدُهما: أن يكون الله جل ثناؤه نهاهم عن أن يكتموا الحق، كما نهاهم أن يلبسوا الحق بالباطل. فيكون تأويل ذلك حينئذ: ولا تلبسوا الحق بالباطل ولا تكتموا الحق. ويكون قوله: " وتكتموا " عند ذلك مجزومًا بما جُزِم به تَلْبِسُوا ، عطفًا عليه. والوجه الآخر منهما: أن يكون النهي من الله جل ثناؤه لهم عن أن يلبسوا الحق بالباطل، ويكون قوله: " وتكتموا الحق " خبرًا منه عنهم بكتمانهم الحق الذي يعلمونه، فيكون قوله: " وتكتموا " حينئذ منصوبًا لانصرافه عن معنى قوله: وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ ، إذ كان قوله: وَلا تَلْبِسُوا نهيًا، وقوله " وتكتموا الحق " خبرًا معطوفًا عليه، غيرَ جائز أن يعاد عليه ما عمل في قوله: تَلْبِسُوا من الحرف الجازم. وذلك هو المعنى الذي يسميه النحويون صَرْفًا (75) . ونظيرُ ذلك في المعنى والإعراب قول الشاعر: لا تَنْــهَ عَـنْ خُـلُقٍ وَتَـأْتِيَ مِثْلَـهُ عَـارٌ عَلَيْـكَ إَِذَا فَعَلْـتَ عَظِيمُ (76) &; 1-570 &; فنصب " تأتي" على التأويل الذي قلنا في قوله: " وتكتموا " (77) ، لأنه لم يرد: لا تنه عن خُلق ولا تأت مثله، وإنما معناه: لا تنه عن خلق وأنت تأتي مثله، فكان الأول نهيًا، والثاني خبرًا، فنصبَ الخبر إذ عطفه على غير شكله. فأما الوجه الأول من هذين الوجهين اللذين ذكرنا أن الآية تحتملهما، فهو على مذهب ابن عباس الذي:- 827 - حدثنا به أبو كريب، قال: حدثنا عثمان بن سعيد، قال: حدثنا بشر بن عمارة، عن أبي روق، عن الضحاك، عن ابن عباس، قوله: " وتكتموا الحق "، يقول: ولا تكتموا الحق وأنتم تعلمون. 828 - وحدثنا ابن حميد، قال: حدثنا سلمة بن الفضل، عن ابن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: " وتكتموا الحق "، أي ولا تكتموا الحق. (78) . وأما الوجه الثاني منهما، فهو على مذهب أبي العالية ومجاهد. 829 - حدثني المثنى بن إبراهيم، قال: حدثنا آدم، قال: حدثنا أبو جعفر، عن الربيع، عن أبي العالية: " وتكتموا الحق وأنتم تعلمون "، قال: كتموا بعث محمد صلى الله عليه وسلم (79) . 830 - وحدثنا محمد بن عمرو، قال: حدثنا أبو عاصم، عن عيسى بن ميمون، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد نحوه. 831 - وحدثني المثنى، قال: حدثنا أبو حذيفة، قال: حدثنا شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد نحوه. وأما تأويل الحق الذي كتموه وهم يعلمونه، فهو ما:- 832 - حدثنا به ابن حميد، قال: حدثنا سلمة، عن ابن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد مولى زيد بن ثابت، عن عكرمة، أو عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: " وتكتموا الحق "، يقول: لا تكتموا ما عندكم من المعرفة برسولي وما جاء به، وأنتم تجدونه عندكم فيما تعلمون من الكتب التي بأيديكم. (80) 833 - وحدثنا أبو كريب، قال: حدثنا عثمان بن سعيد، قال: حدثنا بشر بن عمارة، عن أبي روق، عن الضحاك، عن ابن عباس: " وتكتموا الحق "، يقول: إنكم قد علمتم أن محمدًا رسول الله، فنهاهم عن ذلك. (81) 834 - وحدثني محمد بن عمرو قال: حدثنا أبو عاصم، قال: حدثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، في قول الله: " وتكتموا الحق وأنتم تعلمون "، قال: يكتم أهل الكتاب محمدًا صلى الله عليه وسلم، وهم يجدونه مكتوبًا عندهم في التوراة والإنجيل (82) . 835 - وحدثني المثنى بن إبراهيم، قال: حدثنا أبو حذيفة، قال: حدثنا شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، مثله. 836 - وحدثني موسى بن هارون، قال: حدثنا عمرو بن حماد، قال: حدثنا أسباط، عن السدي: " وتكتموا الحقَّ وأنتم تعلمون "، قال: الحقُّ هو محمد صلى الله عليه وسلم (83) . 837 - وحدثني المثنى، قال: حدثنا آدم، قال: حدثنا أبو جعفر، عن &; 1-572 &; الربيع، عن أبي العالية: " وتكتموا الحق وأنتم تعلمون "، قال: كتَموا بعثَ محمد صلى الله عليه وسلم، وهم يجدونه مكتوبًا عندهم (84) . 838 - وحدثنا القاسم، قال: حدثنا الحسين، قال: حدثني حجاج، عن ابن جريج، عن مجاهد: تكتمون محمدًا وأنتم تعلمون، وأنتم تجدونه عندكم في التوراة والإنجيل (85) . فتأويل الآية إذًا: ولا تخلطوا على الناس - أيها الأحبار من أهل الكتاب - في أمر محمد صلى الله عليه وسلم وما جاء به من عند ربه، وتزعموا أنه مبعوثٌ إلى بعض أجناس الأمم دون بعض، أو تنافقوا في أمره، وقد علمتم أنه مبعوث إلى جميعكم وجميع الأمم غيركم، فتخلطوا بذلك الصدق بالكذب، وتكتموا به ما تجدونه في كتابكم من نعته وصفته، وأنه رسولي إلى الناس كافة، وأنتم تعلمون أنه رسولي، وأن ما جاء به إليكم فمن عندي، وتعرفون أن من عهدي - الذي أخذت عليكم في كتابكم - الإيمانَ به وبما جاء به والتصديقَ به. --------- الهوامش : (62) في المطبوعة : "لبست عليهم الأمر . . . خلطته عليهم" . (63) الخبر : 822- لم أجده في مكان ، ولم يذكره الطبري في مكانه من تفسير هذه الآية في سورة الأنعام (7 : 98 بولاق) . (64) ديوانه : 65 . غني عن الشيء واستغنى : اطرحه ورمى به من عينه ولم يلتفت إليه . (65) في المطبوعة : "وذلك في الكسوة . . . " ، بالزيادة . (66) ديوانه : 142 ، وفيه"وقد لبست" . وأعصر جمع عصر : وهو الدهر والزمان . وعني هنا اختلاف الأيام حلوها ومرها ، فجمع . ولبس له أعصره : عاش وقاسى خيره وشره . وتجلل الشيب رأسه : علاه . (67) في المطبوعة : "إن قال . . . " . (68) في المطبوعة : "وكان أعظمهم . . . " ، وهو تحريف قد مضى مثله مرارًا . وعظم الشيء : معظمه وأكثره . (69) في المطبوعة : "وإقراره لمحمد . . . " . (70) في المطبوعة : "بالباطل الذي يستبطنه" . (71) الخبر : 823- في ابن كثير 1 : 152 ، والدر المنثور 1 : 64 ، والشوكاني 1 : 62 . (72) الأثر : 824- في ابن كثير 1 : 152 . (73) الأثر : 825- لم أجده عن مجاهد ، ومثله عن قتادة في ابن كثير 1 : 152 ، والدر المنثور 1 : 64 . (74) الأثر : 826- في الدر المنثور 1 : 64 ، والشوكاني 1 : 62 . (75) ذكر هذا الفراء في كتابه معاني القرآن 1 : 33-34 ، ثم قال : "فإن قلت : وما الصرف؟ قلت : أن تأتي بالواو معطوفًا على كلام في أوله حادثه لا تستقيم إعادتها على ما عطف عليها ، فإذا كان كذلك فهو الصرف ، كقول الشاعر : . . . " وأنشد البيت وقال : "ألا ترى أنه لا يجوز إعادة"لا" في"تأتي مثله" ، فلذلك سمى صرفًا ، إذ كان معطوفًا ، ولم يستقم أن يعاد فيه الحادث الذي قبله" . (76) هذا من الأبيات التي رويت في عدة قصائد . كما قال صاحب الخزانة 3 : 617 . نسبه سيبويه 1 : 424 للأخطل ، وهو في قصيدة للمتوكل الليثي ، ونسب لسابق البربري ، وللطرماح ، ولأبي الأسود الدؤلي قصيدة ساقها صاحب الخزانة (3 : 618) ، وليست في ديوانه الذي نشره الأستاذ محمد حسن آل ياسين في (نفائس المخطوطات) طبع مطبعة المعارف ببغداد سنة 1373ه (1954م) ، وهذا الديوان من نسخة بخط أبي الفتح عثمان بن جنى . ولم يلحقها الأستاذ الناشر بأشتات شعر أبي الأسود التي جمعها . (77) في المطبوعة : "وتكتموا ، الآية ، لأنه . . . " ، وهو خطأ في قراءة ما في المخطوطة وهو : "وتكتموا إلا أنه لم يرد" . (78) الخبران : 827 ، 828- لم أجدهما بنصهما في مكان ، وثانيهما في ضمن خبر ابن عباس الذي سلف تخريجه رقم : 819 ، وفي ابن كثير 1 : 152 ، والدر المنثور 1 : 63 . (79) الأثر : 829- لم أجده في مكان . (80) الخبر : 832- في ابن كثير 1 : 152 ، والدر المنثور 1 : 63 ، والشوكاني 1 : 61 . (81) الخبر : 833- في الدر المنثور 1 : 64 ، والشوكاني 1 : 62 ، إلا قوله : "فنهاهم عن ذلك" وفي المطبوعة" . . . رسول الله صلى الله عليه وسلم" . (82) الأثر : 834- في ابن كثير 1 : 152 تضمينًا . (83) الأثر : 836- في ابن كثير 1 : 152 تضمينًا ، وفي الدر المنثور 1 : 64 ، والشوكاني 1 : 62 . (84) الأثر : 837- لم أجده في مكان . (85) الأثر : 838- لم أجده بنصه في مكان . وفي المطبوعة : "تكتمون محمدًا . . . " .