Tabari (1 passage)

1. Volledige NL-vertaling van Tabari's tekst

   De uitleg van Zijn woord: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ (Heb je niet gezien naar degene die met Ibrāhīm twistte over zijn Heer, omdat Allah hem het koningschap had gegeven?)

   Abū Jaʿfar zei: De Verhevene bedoelt met Zijn woord "Heb je niet gezien naar degene die met Ibrāhīm twistte over zijn Heer": Heb je niet gezien, o Muḥammad, met je hart?

   ="Degene die met Ibrāhīm twistte" — dat wil zeggen: degene die in geschil trad ="Ibrāhīm" — dat wil zeggen: Ibrāhīm, de profeet van Allah, de vrede en de zegeningen van Allah zij met hem ="over zijn Heer, omdat Allah hem het koningschap had gegeven" — daarmee wordt bedoeld: hij twistte met hem en trad met hem in geschil over zijn Heer, omdat Allah hem het koningschap had gegeven.

   * * *

   Dit is een uitdrukking van verwondering van Allah, de Verhevene, gericht tot Zijn profeet Muḥammad, de vrede en de zegeningen van Allah zij met hem, over degene die met Ibrāhīm twistte over zijn Heer. Daarom is het voorzetsel "ilā" (naar) ingevoegd in Zijn woord "Heb je niet gezien naar degene die twistte". Zo handelen ook de Arabieren wanneer zij verwondering willen uitdrukken over een man met betrekking tot iets van zijn handelen dat zij afkeuren; dan zeggen zij: "Wat zie je toch naar deze man?!" En de betekenis is: heb je ooit iets dergelijks gezien, of iets als dit?!

   * * *

   Er is gezegd: dat "degene die met Ibrāhīm twistte over zijn Heer" een tiran was in Babel (Bābil), die Nimrūd ibn Kanʿān ibn Kūsh ibn Sām ibn Nūḥ werd genoemd. En er is gezegd: dat hij Nimrūd ibn Fālikh ibn ʿĀbir ibn Shālikh ibn Arfakhshadh ibn Sām ibn Nūḥ was.

   * Vermelding van wie dat heeft gezegd:

   5861 – Muḥammad ibn ʿAmr heeft mij verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, op gezag van ʿĪsā, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, over het woord van Allah: "Heb je niet gezien naar degene die met Ibrāhīm twistte over zijn Heer, omdat Allah hem het koningschap had gegeven", hij zei: Het is Nimrūd ibn Kanʿān.

   5862 – Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Abū Ḥudhayfa heeft ons verteld, hij zei: Shibl heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, iets dergelijks.

   5863 – Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Abū Nuʿaym heeft ons verteld, op gezag van Sufyān, op gezag van Layth, op gezag van Mujāhid, iets dergelijks.

   5864 – Ibn Wakīʿ heeft ons verteld, hij zei: mijn vader heeft ons verteld, op gezag van al-Naḍr ibn ʿArabī, op gezag van Mujāhid, iets dergelijks.

   5865 – Bishr heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda: "Heb je niet gezien naar degene die met Ibrāhīm twistte over zijn Heer", hij zei: Wij plachten te vertellen dat het een koning was die Nimrūdh werd genoemd, en hij was de eerste koning die tiranniek heerste op de aarde, en hij is de bouwer van de toren (al-ṣarḥ) in Babel.

   5866 – Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, hij zei: Maʿmar heeft ons bericht, op gezag van Qatāda, hij zei: Zijn naam is Nimrūdh, en hij was de eerste koning die tiranniek heerste op de aarde; hij twistte met Ibrāhīm over zijn Heer.

   5867 – Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Isḥāq heeft ons verteld, hij zei: Ibn Abī Jaʿfar heeft ons verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van al-Rabīʿ, over het woord: "Heb je niet gezien naar degene die met Ibrāhīm twistte over zijn Heer, omdat Allah hem het koningschap had gegeven", hij zei: Ons is verteld dat degene die met Ibrāhīm twistte over zijn Heer een koning was die Nimrūdh werd genoemd, en hij was de eerste tiran die tiranniek heerste op de aarde, en hij is de bouwer van de toren in Babel.

   5868 – Mūsā heeft ons verteld, hij zei: ʿAmr heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī, hij zei: Het is Nimrūdh ibn Kanʿān.

   5869 – Yūnus heeft mij verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: Ibn Zayd zei: Het is Nimrūdh.

   5870 – Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Salama heeft ons verteld, op gezag van Ibn Isḥāq, iets dergelijks.

   5871 – Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, hij zei: Maʿmar heeft ons bericht, hij zei: Zayd ibn Aslam heeft mij bericht, iets dergelijks.

   5872 – Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, op gezag van Ibn Jurayj, hij zei: ʿAbd Allāh ibn Kathīr heeft mij bericht dat hij Mujāhid hoorde zeggen: Het is Nimrūd. Ibn Jurayj zei: Het is Nimrūd, en er wordt gezegd dat hij de eerste koning op de aarde was.

   * * *

   De uitleg van Zijn woord: إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (258) (Toen Ibrāhīm zei: "Mijn Heer is Degene Die leven geeft en doet sterven", zei hij: "Ik geef leven en doe sterven." Ibrāhīm zei: "Voorwaar, Allah doet de zon opkomen uit het oosten, laat haar dan opkomen uit het westen." Toen werd degene die ongelovig was met stomheid geslagen. En Allah leidt het onrechtvaardige volk niet.) (258)

   Abū Jaʿfar zei: De Verhevene bedoelt daarmee: Heb je niet gezien, o Muḥammad, naar degene die met Ibrāhīm twistte over zijn Heer, toen Ibrāhīm tot hem zei: "Mijn Heer is Degene Die leven geeft en doet sterven", waarmee hij bedoelt: mijn Heer is Degene in Wiens hand het leven en de dood liggen; Hij geeft leven aan wie Hij wil en doet sterven wie Hij wenst na het levend gemaakt te hebben. Hij (de tiran) zei: Ik doe dat, ik geef leven en doe sterven: ik laat in leven wie ik wilde doden en dood hem dus niet, en dat is dan van mijn kant een levend maken voor hem. En dat wordt bij de Arabieren "leven geven" (iḥyāʾ) genoemd, zoals de Verhevene heeft gezegd: وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا [Surah Al-Māʾidah: 32] (En wie haar laat leven, het is alsof hij de mensen allen heeft laten leven). En ik dood een ander, en dat is dan van mijn kant een doen sterven voor hem. Ibrāhīm, de vrede en de zegeningen van Allah zij met hem, zei: Voorwaar, Allah, Die mijn Heer is, doet de zon opkomen uit haar oosten, laat haar dan — als je waarachtig bent dat jij een god bent — opkomen uit haar westen! Allah, de Verhevene, zei: "Toen werd degene die ongelovig was met stomheid geslagen", dat wil zeggen: zijn argument werd afgesneden en bleek nietig.

   * * *

   Men zegt hiervan: "bahita, yabhatu, bahtan". En er is overgeleverd van sommige Arabieren dat zij in deze betekenis zeggen: "buhita". En men zegt: "buhita al-rajul" — wanneer er een leugen over een man wordt verzonnen — "bahtan, buhtānan en bahātatan".

   * * *

   En er is overgeleverd van sommige reciteerders dat hij las: "fa-bahata alladhī kafara", met de betekenis: toen sloeg Ibrāhīm degene die ongelovig was met stomheid.

   * * *

   En in overeenstemming met wat wij daarover hebben gezegd, hebben de uitleggers (ahl al-taʾwīl) gesproken.

   * Vermelding van wie dat heeft gezegd:

   5873 – Bishr heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, over het woord: "Toen Ibrāhīm zei: Mijn Heer is Degene Die leven geeft en doet sterven, zei hij: Ik geef leven en doe sterven", en ons is verteld dat hij twee mannen liet komen en de één doodde en de ander in leven liet, en hij zei: Ik geef deze het leven! Ik laat in leven wie ik wil en dood wie ik wil! Daarop zei Ibrāhīm: فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ (Voorwaar, Allah doet de zon opkomen uit het oosten, laat haar dan opkomen uit het westen), فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (Toen werd degene die ongelovig was met stomheid geslagen. En Allah leidt het onrechtvaardige volk niet).

   5874 – Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Abū Ḥudhayfa heeft ons verteld, hij zei: Shibl heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, hij zei: "Ik geef leven en doe sterven": ik dood wie ik wil en ik laat in leven wie ik wil, ik laat hem in leven en dood hem niet. En hij zei: De aarde — haar oosten en haar westen — werd door vier personen beheerst: twee gelovigen en twee ongelovigen. De twee gelovigen waren: Sulaymān ibn Dāwūd en Dhū al-Qarnayn; en de twee ongelovigen waren: Bukhtnaṣṣar (Nebukadnezar) en Nimrūd ibn Kanʿān. Niemand anders dan zij heeft haar beheerst.

   5875 – Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, hij zei: Maʿmar heeft ons bericht, op gezag van Zayd ibn Aslam: De eerste tiran die er op de aarde was, was Nimrūdh. De mensen plachten uit te trekken en bij hem voedsel in te slaan. Ibrāhīm trok uit om voedsel in te slaan, samen met degenen die voedsel insloegen. Wanneer mensen langs hem kwamen, zei hij: Wie is jullie Heer? Zij zeiden: Jij! Totdat Ibrāhīm langskwam; hij zei: Wie is jouw Heer? Hij zei: Degene Die leven geeft en doet sterven. Hij zei: Ik geef leven en doe sterven! Ibrāhīm zei: Voorwaar, Allah doet de zon opkomen uit het oosten, laat haar dan opkomen uit het westen! Toen werd degene die ongelovig was met stomheid geslagen. Hij zei: En hij zond hem terug zonder voedsel. Hij zei: Ibrāhīm keerde terug naar zijn familie.

   Hij kwam langs een roodachtige zandheuvel en zei: Waarom zou ik niet wat van dit zand nemen en het naar mijn familie brengen, zodat zij gerustgesteld worden wanneer ik bij hen aankom! Hij nam ervan en kwam bij zijn familie. Hij zei: Hij legde zijn lading neer en sliep toen. Zijn vrouw stond op en ging naar zijn lading en opende die, en zie, daar was het beste voedsel dat iemand ooit had gezien. Zij bereidde er iets van voor hem en bracht het hem nabij. Hij wist dat zijn familie geen voedsel had, en zei: Waar komt dit vandaan? Zij zei: Van het voedsel dat je hebt meegebracht! Toen wist hij dat Allah hem had voorzien, en hij prees Allah. Daarna zond Allah tot de tiran een engel met de boodschap: Geloof in Mij en Ik laat je je koningschap behouden! Hij zei: Is er dan een andere heer naast mij?! De engel kwam een tweede keer tot hem en zei hem dat, maar hij weigerde het hem. Daarna kwam hij een derde keer tot hem, en hij weigerde het hem, waarop de engel tot hem zei: Verzamel je legers binnen drie dagen! De tiran verzamelde zijn legers, en Allah beval de engel, die voor hem een poort van muggen opende. De zon kwam op, maar zij konden haar niet zien vanwege de menigte van de muggen. Allah zond ze tegen hen, en zij aten hun vlees en dronken hun bloed, totdat er niets overbleef dan de botten, terwijl de koning bleef zoals hij was en hem daarvan niets trof. Toen zond Allah tegen hem één mug, die zijn neusgat binnendrong, en hij bleef vierhonderd jaar lang zijn hoofd met hamers slaan, en de meest barmhartige van de mensen jegens hem was degene die zijn twee handen samenbracht en daarmee zijn hoofd sloeg. Hij was vierhonderd jaar lang een tiran geweest, dus bestrafte Allah hem vierhonderd jaar lang, gelijk aan zijn koningschap, en Allah deed hem sterven. Hij is degene die een toren bouwde tot aan de hemel, maar Allah liet zijn bouwwerk vanaf de fundamenten instorten, en hij is degene over wie Allah zei: فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ [al-Naḥl: 26] (Toen sloeg Allah hun bouwwerk vanaf de fundamenten neer).

   5876 – Yūnus heeft mij verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: ʿAbd al-Raḥmān ibn Zayd ibn Aslam heeft mij bericht, over het woord van Allah: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ (Heb je niet gezien naar degene die met Ibrāhīm twistte over zijn Heer), hij zei: Het is Nimrūdh; hij was te Mosul (al-Mawṣil), en de mensen kwamen naar hem toe. Wanneer zij bij hem binnentraden, zei hij: Wie is jullie Heer? Zij zeiden: Jij! Dan zei hij: Geef hun voedsel (amīrūhum). Toen Ibrāhīm binnentrad — en hij had een kameel bij zich waarmee hij was uitgetrokken om voedsel in te slaan voor zijn kinderen — bood hij hen allen aan, en hij zei: Wie is jullie Heer? Zij zeiden: Jij! Dan zei hij: Geef hun voedsel! Totdat Ibrāhīm tweemaal werd aangeboden, en hij zei: Wie is jouw Heer?! Hij zei: Mijn Heer is Degene Die leven geeft en doet sterven! Hij zei: Ik geef leven en doe sterven; als ik wil, dood ik je en doe ik je sterven, en als ik wil, laat ik je in leven. Ibrāhīm zei: Voorwaar, Allah doet de zon opkomen uit het oosten, laat haar dan opkomen uit het westen!! فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (Toen werd degene die ongelovig was met stomheid geslagen. En Allah leidt het onrechtvaardige volk niet). Hij zei: Breng deze man bij mij weg en geef hem geen voedsel! Het hele volk trok weg nadat zij voedsel hadden ingeslagen, terwijl de twee zakken van Ibrāhīm tegen elkaar klapten. Totdat hij, toen hij de donkere bergen van zijn familie zag, zei: Mijn kinderen Ismāʿīl en Isḥāq zullen bedroefd zijn! Als ik deze twee zakken nu eens vulde met dit zand van de vlakte en ze meenam, dan zouden de ogen van mijn kinderen verkwikt worden, totdat ik het 's nachts zou wegstrooien! Hij zei: Hij vulde ze, naaide ze dicht en bracht ze toen mee. De kinderen wierpen zich uit vreugde op de zakken, en hij legde een poos zijn hoofd in de schoot van Sāra. Toen zei zij: Wat heeft mij doen blijven zitten! Ibrāhīm is uitgeput en doodvermoeid gekomen; ik zou moeten opstaan en voor hem voedsel bereiden tegen de tijd dat hij opstaat! Hij zei: Zij nam een kussen, plaatste het op haar plek en sloop heel langzaam weg om hem niet te wekken. Hij zei: Zij ging naar één van de twee zakken en opende die, en zie, daar was fijn wit meel van het zuiverste tarwe, zoals niemand het ooit bij iemand had gezien! Zij nam ervan, kneedde het en bakte het. Toen zij Ibrāhīm kwam wekken, kwam zij en zette het voor hem neer. Hij zei: Wat is dit, o Sāra? Zij zei: Uit jouw zak; je bent gekomen terwijl wij weinig noch veel hadden! Hij zei: Hij ging naar de andere zak kijken, en zie, die was net zo, en hij wist toen waar dat vandaan kwam.

   5877 – Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Isḥāq heeft ons verteld, hij zei: Ibn Abī Jaʿfar heeft ons verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van al-Rabīʿ, hij zei: Toen Ibrāhīm tot hem zei: Mijn Heer is Degene Die leven geeft en doet sterven, zei hij — dat wil zeggen Nimrūdh: Dan geef ik leven en doe ik sterven! Hij liet twee mannen komen, liet de één in leven en doodde de ander, en zei: Ik geef leven en doe sterven — hij zei: dat wil zeggen, ik laat in leven wie ik wil. Toen zei Ibrāhīm: Voorwaar, Allah doet de zon opkomen uit het oosten, laat haar dan opkomen uit het westen! فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (Toen werd degene die ongelovig was met stomheid geslagen. En Allah leidt het onrechtvaardige volk niet).

   5878 – Mūsā heeft mij verteld, hij zei: ʿAmr heeft ons verteld, hij zei: Asbāṭ heeft ons verteld, op gezag van al-Suddī, hij zei: Toen Ibrāhīm uit het vuur kwam, brachten zij hem bij de koning, en hij was vóór dat niet bij hem binnengetreden. Hij sprak met hem en zei tot hem: Wie is jouw Heer? Hij zei: Mijn Heer is Degene Die leven geeft en doet sterven. Nimrūdh zei: Ik geef leven en doe sterven! Ik laat vier personen een huis binnengaan; zij krijgen niet te eten en niet te drinken, totdat zij, wanneer zij omkomen van de honger, ik er twee te eten en te drinken geef, zodat zij blijven leven, en ik er twee laat, zodat zij sterven. Ibrāhīm begreep dat hij met zijn macht en koningschap het vermogen had om dat te doen, en Ibrāhīm zei tot hem: Voorwaar, mijn Heer is Degene Die de zon doet opkomen uit het oosten, laat haar dan opkomen uit het westen! Toen werd degene die ongelovig was met stomheid geslagen, en hij zei: Deze man is waanzinnig! Breng hem weg. Zien jullie niet dat hij door zijn waanzin het waagde tegen jullie goden en ze brak, en dat het vuur hem niet verteerde! En hij vreesde — ik bedoel Nimrūdh — voor zijn volk te schande gemaakt te worden, en dit is het woord van Allah, de Verhevene: وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ [Surah Al-Anʿām: 83] (En dat was Ons argument, dat Wij aan Ibrāhīm gaven tegen zijn volk), en hij bleef beweren dat hij een heer was. En hij gaf bevel betreffende Ibrāhīm, en deze werd weggebracht.

   5879 – Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, op gezag van Ibn Jurayj, hij zei: ʿAbd Allāh ibn Kathīr heeft mij bericht dat hij Mujāhid hoorde zeggen: Hij zei: Ik geef leven en doe sterven, ik geef leven door niet te doden, en ik doe sterven wie ik dood. Ibn Jurayj zei: Hij werd met twee mannen geconfronteerd, en hij doodde de één en liet de ander, en hij zei: Ik geef leven en doe sterven — hij zei: ik dood en doe sterven wie ik dood, en ik geef leven — hij zei: ik laat in leven — en dood hem niet.

   5880 – Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Salama heeft ons verteld, hij zei: Muḥammad ibn Isḥāq heeft mij verteld, hij zei: Ons is verteld — en Allah weet het beste — dat Nimrūdh tot Ibrāhīm zei in wat hij zei: Vertel mij over deze god van jou die je aanbidt en tot wiens aanbidding je oproept, en van wiens macht je gewaagt waarmee je hem boven anderen verheerlijkt — wat is hij? Ibrāhīm zei tot hem: Mijn Heer is Degene Die leven geeft en doet sterven. Nimrūd zei: Dan geef ik leven en doe ik sterven! Ibrāhīm zei tot hem: Hoe geef je leven en doe je sterven? Hij zei: Ik neem twee mannen die volgens mijn vonnis de doodstraf hebben verdiend; ik dood de één, zodat ik hem heb doen sterven, en ik begenadig de ander en laat hem gaan, zodat ik hem heb laten leven! Daarop zei Ibrāhīm tot hem: Voorwaar, Allah doet de zon opkomen uit het oosten, laat haar dan opkomen uit het westen, dan zal ik weten dat het is zoals je zegt! Toen werd Nimrūdh met stomheid geslagen, en hij gaf hem geen antwoord, en hij wist dat hij daartoe niet bij machte was. De Verhevene zegt: "Toen werd degene die ongelovig was met stomheid geslagen", dat wil zeggen: het argument trof hem — namelijk Nimrūdh.

   * * *

   Abū Jaʿfar zei: En Zijn woord "En Allah leidt het onrechtvaardige volk niet", hij zegt: En Allah leidt de mensen van het ongeloof (kufr) niet naar een argument waarmee zij het argument van de mensen van de waarheid kunnen weerleggen bij het twisten en redetwisten, omdat de argumenten van de mensen van de valsheid nietig zijn.

   * * *

   En wij hebben uiteengezet dat de betekenis van "onrecht" (al-ẓulm) is: het plaatsen van iets op een plek die het niet toekomt, en de ongelovige heeft zijn ontkenning van wat hij ontkende geplaatst op een plek die het niet toekomt, en hij is daarom door zijn daad onrechtvaardig jegens zichzelf.

   * * *

   En in overeenstemming met wat wij daarover hebben gezegd, heeft Ibn Isḥāq gesproken.

   5881 – Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Salama heeft ons verteld, hij zei: Muḥammad ibn Isḥāq heeft mij verteld: "En Allah leidt het onrechtvaardige volk niet", dat wil zeggen: Hij leidt hen niet in het argument bij het redetwisten, vanwege de dwaling waarin zij verkeren.

   Toon originele Arabische tekst

   القول في تأويل قوله : أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ قال أبو جعفر: يعني تعالى ذكره بقوله: " ألم تر إلى الذي حاج إبراهيم في ربه " ألم تر، يا محمد، بقلبك (17) . =" الذي حاج إبراهيم "، يعني الذي خاصم (18) &; 5-430 &; " إبراهيم "، يعني: إبراهيم نبي الله صلى الله عليه وسلم =" في ربه أن آتاه الله الملك "، يعني بذلك: حاجه فخاصمه في ربه، لأن الله آتاه الملك. * * * وهذا تعجيب من الله تعالى ذكره نبيه محمدا صلى الله عليه وسلم، من الذي حاج إبراهيم في ربه. ولذلك أدخلت " إلى " في قوله: " ألم تر إلى الذي حاج "، وكذلك تفعل العرب إذا أرادت التعجيب من رجل في بعض ما أنكرت من فعله، قالوا: " ما ترى إلى هذا "؟! والمعنى: هل رأيت مثل هذا، أو كهذا؟! (19) . * * * وقيل: إن " الذي حاج إبراهيم في ربه " جبار كان ببابل يقال له: نمرود بن كنعان بن كوش بن سام بن نوح = وقيل: إنه نمرود بن فالخ بن عابر بن شالخ بن أرفخشذ بن سام بن نوح. * ذكر من قال ذلك: 5861 - حدثني محمد بن عمرو، حدثنا أبو عاصم، عن عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قول الله: " ألم تر إلى الذي حاج إبراهيم في ربه أن آتاه الله الملك "، قال: هو نمرود بن كنعان. 5862 - حدثني المثنى، قال: حدثنا أبو حذيفة، قال: حدثنا شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، مثله. 5863 - حدثني المثنى، قال: حدثنا أبو نعيم، عن سفيان، عن ليث، عن مجاهد، مثله. 5864 - حدثنا ابن وكيع، قال: حدثنا أبي، عن النضر بن عربي، عن مجاهد، مثله. (20) . &; 5-431 &; 5865 - حدثنا بشر، قال: حدثنا يزيد، قال: حدثنا سعيد، عن قتادة: " ألم تر إلى الذي حاج إبراهيم في ربه "، قال: كنا نحدث أنه ملك يقال له نمروذ، (21) وهو أول ملك تجبر في الأرض، وهو صاحب الصرح ببابل. 5866 - حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمر، عن قتادة، قال: هو اسمه نمروذ، وهو أول ملك تجبر في الأرض، حاج إبراهيم في ربه. 5867 - حدثني المثنى، قال: حدثنا إسحاق، قال: حدثنا ابن أبي جعفر، عن أبيه، عن الربيع في قوله: " ألم تر إلى الذي حاج إبراهيم في ربه أن آتاه الله الملك "، قال: ذكر لنا أن الذي حاج إبراهيم في ربه كان ملكا يقال له نمروذ، وهو أول جبار تجبر في الأرض، وهو صاحب الصرح ببابل. 5868 - حدثنا موسى، قال: حدثنا عمرو، قال: حدثنا أسباط، عن السدي، قال: هو نمروذ بن كنعان. 5869 - حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد: هو نمروذ. 5870 - حدثنا ابن حميد، قال: حدثنا سلمة، عن ابن إسحاق، مثله. 5871 - حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمر، قال: أخبرني زيد بن أسلم، بمثله. 5872 - حدثنا القاسم، قال: حدثنا الحسين، قال: حدثني حجاج، عن ابن جريج، قال: أخبرني عبد الله بن كثير أنه سمع مجاهدا يقول: هو نمرود= قال ابن جريج: هو نمرود، ويقال إنه أول ملك في الأرض. * * * القول في تأويل قوله : إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (258) قال أبو جعفر: يعني تعالى ذكره بذلك: ألم تر، يا محمد، إلى الذي حاج إبراهيم في ربه حين قال له إبراهيم: " ربي الذي يحيي ويميت "، يعني بذلك: ربي الذي بيده الحياة والموت، يحيي من يشاء ويميت من أراد بعد الإحياء. قال: أنا أفعل ذلك، فأحيي وأميت، أستحيي من أردت قتله فلا أقتله، فيكون ذلك مني إحياء له= وذلك عند العرب يسمى " إحياء "، كما قال تعالى ذكره: وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا [سورة المائدة: 32]= وأقتل آخر، فيكون ذلك مني إماتة له. قال إبراهيم صلى الله عليه وسلم: فإن الله الذي هو ربي يأتي بالشمس من مشرقها، فأت بها- إن كنت صادقا أنك إله- من مغربها! قال الله تعالى ذكره: " فبهت الذي كفر "، يعني انقطع وبطلت حجته. * * * يقال منه: " بهت يبهت بهتا ". وقد حكي عن بعض العرب أنها تقول بهذا المعنى: " بهت ". ويقال: " بهت الرجل "= إذا افتريت عليه كذبا=" بهتا وبهتانا وبهاتة ". (22) . * * * وقد روي عن بعض القرأة أنه قرأ: " فبهت الذي كفر "، بمعنى: فبهت إبراهيم الذي كفر. * * * وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل. * ذكر من قال ذلك: 5873 - حدثنا بشر، قال: حدثنا يزيد، قال: حدثنا سعيد، عن قتادة في قوله: " إذ قال إبراهيم ربي الذي يحيي ويميت، قال أنا أحيي وأميت "، وذكر لنا أنه دعا برجلين ففتل أحدهما واستحي الآخر، فقال: أنا أحيي هذا‍! أنا أستحيي من شئت، وأقتل من شئت! قال إبراهيم عند ذلك: " فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ"،" فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ". 5874 - حدثني المثنى، قال: حدثنا أبو حذيفة، قال: حدثنا شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، قال: " أنا أحيي وأميت "، أقتل من شئت، وأستحيي من شئت، أدعه حيا فلا أقتله. وقال: ملك الأرض مشرقها ومغربها أربعة نفر: مؤمنان وكافران، فالمؤمنان: سليمان بن داود وذو القرنين، والكافران: بختنصر ونمرود بن كنعان، لم يملكها غيرهم. 5875 - حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمر، عن زيد بن أسلم: أول جبار كان في الأرض نمروذ، (23) . فكان الناس يخرجون فيمتارون من عنده الطعام، فخرج إبراهيم يمتار مع من يمتار، فإذا مر به ناس قال: من ربكم؟ قالوا: أنت! حتى مر إبراهيم، قال: من ربك؟ قال: الذي يحيي ويميت؟ قال: أنا أحيي وأميت! قال إبراهيم: فإن الله يأتي بالشمس من المشرق فأت بها من المغرب! فبهت الذي كفر. قال: فرده بغير طعام. قال: فرجع إبراهيم على أهله، (24) . فمر على كثيب أعفر، (25) فقال: ألا آخذ من هذا، فآتي به &; 5-434 &; أهلي، (26) فتطيب أنفسهم حين أدل عليهم! فأخذ منه فأتى أهله. قال: فوضع متاعه ثم نام، فقامت امرأته إلى متاعه، ففتحته، فإذا هي بأجود طعام رآه أحد (27) ، فصنعت له منه، فقربته إليه، وكان عَهِد أهلَه ليس عندهم طعام، (28) فقال: من أين هذا؟ قالت: من الطعام الذي جئت به! فعلم أن الله رزقه، فحمد الله. ثم بعث الله إلى الجبار ملكا أن آمن بي وأتركك على ملكك! قال: وهل رب غيري؟! فجاءه الثانية، فقال له ذلك، فأبى عليه. ثم أتاه الثالثة فأبى عليه، فقال له الملك: اجمع جموعك إلى ثلاثة أيام! فجمع الجبار جموعه، فأمر الله الملك، ففتح عليه بابا من البعوض، فطلعت الشمس، فلم يروها من كثرتها، فبعثها الله عليهم فأكلت لحومهم، وشربت دماءهم، فلم يبق إلا العظام، والملك كما هو لم يصبه من ذلك شيء. فبعث الله عليه بعوضة، فدخلت في منخره، فمكث أربعمئة سنة يضرب رأسه بالمطارق، وأرحم الناس به من جمع يديه وضرب بهما رأسه. وكان جبارا أربعمئة عام، فعذبه الله أربعمائة سنة كملكه، وأماته الله. (29) وهو الذي بنى صرحا إلى السماء فأتى الله بنيانه من القواعد، وهو الذي قال الله: فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ (30) [النحل: 26]. 5876 - حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: أخبرني عبد الرحمن بن زيد بن أسلم في قول الله: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ ، قال: هو نمروذ كان بالموصل والناس يأتونه، فإذا دخلوا عليه، قال: من ربكم؟ فيقولون: أنت! &; 5-435 &; فيقول: أميروهم. (31) فلما دخل إبراهيم، ومعه بعير خرج يمتار به لولده، قال: فعرضهم كلهم، فيقول: من ربكم؟ فيقولون: أنت! فيقول: أميروهم! (32) حتى عرض إبراهيم مرتين، فقال: من ربك!؟ قال: ربي الذي يحيي ويميت! قال: أنا أحيي وأميت، إن شئت قتلتك فأمتك، وإن شئت استحييتك. قال إبراهيم: فإن الله يأتي بالشمس من المشرق فأت بها من المغرب!!" فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ". قال: أخرجوا هذا عني فلا تميروه شيئا! فخرج القوم كلهم قد امتاروا، وجوالقا إبراهيم يصطفقان، (33) حتى إذا نظر إلى سواد جبال أهله، قال: ليحزني صبيتي إسماعيل وإسحاق! (34) لو أني ملأت هذين الجوالقين من هذه البطحاء، فذهبت بهما، قرت عينا صبيي، حتى إذا كان الليل أهرقته! قال: فملأهما، ثم خيطهما، ثم جاء بهما. فترامى عليهما الصبيان فرحا، وألقى رأسه في حجر سارة ساعة، ثم قالت: ما يجلسني! قد جاء إبراهيم تعبا لغبا، (35) لو قمت فصنعت له طعاما إلى أن يقوم! قال: فأخذت وسادة فأدخلتها مكانها، وانسلت قليلا قليلا لئلا توقظه. قال: فجاءت إلى إحدى الغرارتين ففتقتها، فإذا حواري من النقي لم يروا مثله عند أحد قط، (36) فأخذت منه فعجنته وخبزته، (37) فلما أتت توقظ إبراهيم جاءته حتى وضعته بين يديه، فقال: أي شيء هذا &; 5-436 &; يا سارة؟ قالت: من جوالقك، لقد جئت وما عندنا قليل ولا كثير‍ قال: فذهب ينظر إلى الجوالق الآخر فإذا هو مثله، فعرف من أين ذاك. 5877 - حدثني المثنى، قال: حدثنا إسحاق، قال: حدثنا ابن أبي جعفر، عن أبيه، عن الربيع، قال: لما قال له إبراهيم: ربي الذي يحيي ويميت‍ قال هو -يعني نمروذ: فأنا أحيي وأميت‍ فدعا برجلين، فاستحي أحدهما، وقتل الآخر، قال: أنا أحيي وأميت ،‍= قال: أي أستحيي من شئت= فقال إبراهيم: فإن الله يأتي بالشمس من المشرق فأت بها من المغرب‍" فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ". 5878 - حدثني موسى، قال: حدثنا عمرو، قال: حدثنا أسباط، عن السدي، قال: لما خرج إبراهيم من النار، أدخلوه على الملك، ولم يكن قبل ذلك دخل عليه فكلمه، وقال له: من ربك؟ قال: ربي الذي يحيي ويميت‍ قال نمروذ: أنا أحيي وأميت‍‍! أنا أدخل أربعة نفر بيتا، فلا يطعمون ولا يسقون، حتى إذا هلكوا من الجوع أطعمت اثنين وسقيتهما فعاشا، وتركت اثنين فماتا. فعرف إبراهيم أن له قدرة بسلطانه وملكه على أن يفعل ذلك، قال له إبراهيم: فإن ربي الذي يأتي بالشمس من المشرق، فأت بها من المغرب! فبهت الذي كفر، وقال: إن هذا إنسان مجنون! فأخرجوه، ألا ترون أنه من جنونه اجترأ على آلهتكم فكسرها، وأن النار لم تأكله! وخشي أن يفتضح في قومه = أعني نمروذ = وهو قول الله تعالى ذكره: وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ [سورة الأنعام: 83]، فكان يزعم أنه رب= وأمر بإبراهيم فأخرج. 5879 - حدثنا القاسم، قال: حدثنا الحسين، قال: حدثني حجاج، عن ابن جريج، قال: أخبرني عبد الله بن كثير أنه سمع مجاهدا يقول: قال: أنا أحيي وأميت، أحيي فلا أقتل، وأميت من قتلت= قال ابن جريج، كان أتى &; 5-437 &; برجلين، فقتل أحدهما، وترك الآخر، فقال: أنا أحيي وأميت، قال: أقتل فأميت من قتلت، وأحيي= قال: استحيي= فلا أقتل. 5880 - حدثنا ابن حميد، قال: حدثنا سلمة، قال: حدثني محمد بن إسحاق، قال: ذكر لنا والله أعلم: أن نمروذ قال لإبراهيم فيما يقول: أرأيت إلهك هذا الذي تعبد وتدعو إلى عبادته، (38) وتذكر من قدرته التي تعظمه بها على غيره، ما هو؟ قال له إبراهيم: ربي الذي يحيي ويميت. قال نمرود: فأنا أحيي وأميت! فقال له إبراهيم: كيف تحيي وتميت؟ قال: آخذ رجلين قد استوجبا القتل في حكمي، فأقتل أحدهما فأكون قد أمته، وأعفو عن الآخر فأتركه وأكون قد أحييته! فقال له إبراهيم عند ذلك: فإن الله يأتي بالشمس من المشرق، فأت بها من المغرب، أعرف أنه كما تقول! فبهت عند ذلك نمروذ، ولم يرجع إليه شيئا، وعرف أنه لا يطيق ذلك. يقول تعالى ذكره: " فبهت الذي كفر "، يعني وقعت عليه الحجة= يعني نمروذ. * * * قال أبو جعفر: وقوله: " وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ"، يقول: والله لا يهدي أهل الكفر إلى حجة يدحضون بها حجة أهل الحق عند المحاجة والمخاصمة، لأن أهل الباطل حججهم داحضة. * * * وقد بينا أن معنى " الظلم " وضع الشيء في غير موضعه، (39) والكافر وضع جحوده ما جحد في غير موضعه، فهو بذلك من فعله ظالم لنفسه. * * * وبنحو الذي قلنا في ذلك قال ابن إسحاق. 5881 - حدثنا ابن حميد، قال: حدثنا سلمة، قال: حدثني محمد بن إسحاق: " وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ"، أي: لا يهديهم في الحجة عند الخصومة، لما هم عليه من الضلالة. ----------------- الهوامش : (17) انظر تفسير"الرؤية"فيما سلف 3 : 75 -79 /3 : 160 / وهذا الجزء : 266 ، 291 . (18) انظر معنى"حاج" فيما سلف 3 : 121 -200 . (19) انظر معاني القرآن للفراء 1 : 170 . (20) الأثر : 5864 -"النضر بن عربي الباهلي" مضت ترجمته في : 1307 ، وكان في المطبوعة والمخطوطة : "بن عدي" ، وهو خطأ . (21) في المطبوعة والمخطوطة : "كنا نتحدث" ، وما أثبت هو الصواب . (22) "بهاتة" ، مصدر لم أجده في كتب اللغة ، وهو صحيح في القياس . (23) في التاريخ : "نمرود" بالدال المهملة ، وفي المخطوطة كذلك ، إلا أنها لا تعجم المعجم . وكلاهما جائز ، بالدال المهملة والذال المعجمة . (24) في المخطوطة والمطبوعة : "على أهله" ، والجيد ما في تاريخ الطبري ، وهو ما أثبت . (25) في المطبوعة : "على كثيب من رمل أعفر" بهذه الزيادة ، وليست في المخطوطة ولا في التاريخ والأعفر : الرمل الأحمر ، أو تخالطه الحمرة . (26) في التاريخ : "هلاّ" (بفتح الهاء وتشديد اللام) وهما سواء ، "ألاّ" أيضًا مشددة اللام . (27) في المطبوعة : "فإذا هى بأجود طعام رأته" ، والذي أثبت نص المخطوطة والتاريخ ، فليت شعرى لم غيره المغيرون في الطبع ! ! . (28) الأثر : 5875 -في المطبوعة : "وكان عهده بأهله أنه ليس عندهم طعام" ، وأثبت ما في المخطوطة . والتاريخ ، وعجب لهؤلاء المبدلين ، استدلوا الركيك الموضوع ، بالجزء المرفوع! ! والأثر في التاريخ الطبري 1 : 148 . (29) في المطبوعة : "ثم أماته الله" ، وأثبت ما في المخطوطة والتاريخ . (30) في المخطوطة : "فأتي الله بنيانه من القواعد" ، ثم أراد أن يصححها ، فكررها كما هى ، ولم يضرب على الأولى . (31) في المطبوعة : "ميروهم" ، وأثبت ما في المخطوطة ، وهما صواب . ماره يميره ، وأماره : إذا أتاهم بالميرة (وهى الطعام المجلوب) ، ومار القوم وأمارهم أيضًا : إذا أعطاهم الميرة . (32) في المطبوعة : "ميروهم" ، وأثبت ما في المخطوطة ، وهما صواب . ماره يميره ، وأماره : إذا أتاهم بالميرة (وهى الطعام المجلوب) ، ومار القوم وأمارهم أيضًا : إذا أعطاهم الميرة . (33) الجُوالق (يضم الجيم ، وكسر اللام أو فتحها) ، وجمعه جوالق وجوالقات ، وهو وعاء من الأوعية ، نسميه ونحرفه اليوم"شوال" . واصطفق الشيء : اضطرب ، يعنى من فراغهما . (34) في المطبوعة : "ليحزنني" ، والصواب ما في المخطوطة . (35) لغب : قد أعيى أشد الإعياء . من اللغوب . وأكثر ما يقولون : لاغب ، أما"لغب" ، فهو قليل في كلامهم ، وهو هنا اتباع . (36) الحواري (بضم الخاء وتشديد الواو ، والراء مفتوحة) : وهو لباب الدقيق الأبيض وأخلصه وأجوده . والنقى : وهو البر إذا جرى فيه الدقيق . (37) في المطبوعة : "فطحنته وعجنته" ، وفي المخطوطة"فعجنته وعجنته" . واستظهرت أن تكون كما أثبتها . (38) في المطبوعة : "الذي تعبده وتدعو إلى عبادته" ، وفي المخطوطة"الذي تعبدونه وتدعو ..." صواب قراءتها ما أثبت . (39) انظر تفسير"الظلم" فيما سلف 1 : 523 ، 524 / 2 : 369 ، 519 ، ثم أخيرا ما سلف قريبا : 384 .