Tabari
Terug naar surah 2, ayah 170

Tafseer van De Koe · Al-Baqara · 2:170

وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّبِعُوا۟ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ قَالُوا۟ بَلْ نَتَّبِعُ مَآ أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ ءَابَآءَنَآ ۗ أَوَلَوْ كَانَ ءَابَآؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْـًۭٔا وَلَا يَهْتَدُونَ

En wanneer tot hen gezegd wordt: "Volgt wat Allah heeft neergezonden," dan zeggen zij: "Maar wij volgen dat (pad van afgoderij) waarop wij onze vaderen aantroffen." Ook als hun vaderen niets begrepen en niet de rechte Leiding volgden?

Tabari (1 passage)

  1. Volledige NL-vertaling van Tabari's tekst

    De uitleg van de woorden van de Verhevene: وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْـزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلا يَهْتَدُونَ (170)

    (En wanneer tot hen gezegd wordt: "Volgt wat Allah heeft neergezonden," zeggen zij: "Nee, wij volgen datgene waarop wij onze vaderen aantroffen." Ook al begrepen hun vaderen niets en lieten zij zich niet leiden? (170))

    Abū Jaʿfar zegt: In dit vers zijn er twee mogelijke wijzen van uitleg.

    De eerste: dat de "hā en mīm" (het voornaamwoord "hen") in Zijn woorden "en wanneer tot hen gezegd wordt" terugverwijzen naar "wie" (man) in Zijn woorden وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا (En er zijn mensen die naast Allah deelgenoten aannemen). Dan zou de betekenis van de woorden zijn: en er zijn mensen die naast Allah deelgenoten aannemen, en wanneer tot hen gezegd wordt: "Volgt wat Allah heeft neergezonden," zeggen zij: "Nee, wij volgen datgene waarop wij onze vaderen aantroffen."

    De tweede: dat de "hā en mīm" die in Zijn woorden "en wanneer tot hen gezegd wordt" staan, verwijzen naar "de mensen" (al-nās) die genoemd worden in Zijn woorden يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الأَرْضِ حَلالا طَيِّبًا (O mensen, eet van wat op aarde toegestaan en goed is). Dan zou dit een overgang zijn van de directe aanspraak naar de mededeling over een afwezige, zoals in de woorden van de Verhevene, wiens gedachtenis verheven is: حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ (Totdat, wanneer jullie aan boord van de schepen zijn en deze met hen voortvaren met een gunstige wind) [Surah Yūnus: 22].

    * * *

    Abū Jaʿfar zegt: Wat naar mijn mening het meest met de juistheid overeenstemt en het meest geschikt is voor de uitleg van het vers, is dat de "hā en mīm" in Zijn woorden "tot hen" verwijzen naar "de mensen" (al-nās), en dat dit een terugkeer is van de directe aanspraak naar de mededeling over een afwezige. Want dit volgt direct op Zijn woorden يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الأَرْضِ (O mensen, eet van wat op aarde is). Dat het dus een mededeling over hen is, is meer geschikt dan dat het een mededeling zou zijn over degenen van wie Hij heeft bericht dat onder hen sommigen zijn die مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا (naast Allah deelgenoten aannemen), gezien de verzen die zich tussen beide bevinden en het feit dat het verhaal over hen onderbroken wordt door een nieuw, ander verhaal — en gezien het feit dat het vers is neergezonden over een volk van de Arabieren [in de juiste lezing: de Arabieren van de Jāhiliyyah die voor zichzelf verboden wat zij verboden], die dat zeiden toen zij tot de Islam werden uitgenodigd, zoals:

    2446 — Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Salama ibn al-Faḍl heeft ons verteld, op gezag van Muḥammad ibn Isḥāq, op gezag van Muḥammad ibn Abī Muḥammad, op gezag van ʿIkrima, of op gezag van Saʿīd ibn Jubayr, op gezag van Ibn ʿAbbās, die zei: De Boodschapper van Allah ﷺ riep de Joden van de Mensen van het Boek op tot de Islam, en moedigde hen daartoe aan, en waarschuwde hen voor de bestraffing van Allah en Zijn wraak. Toen zeiden Rāfiʿ ibn Khārija en Mālik ibn ʿAwf tot hem: "Nee, wij volgen datgene waarop wij onze vaderen aantroffen, want zij waren kundiger en beter dan wij!" Toen zond Allah daaromtrent, over hun uitspraak, neer: "En wanneer tot hen gezegd wordt: 'Volgt wat Allah heeft neergezonden,' zeggen zij: 'Nee, wij volgen datgene waarop wij onze vaderen aantroffen.' Ook al begrepen hun vaderen niets en lieten zij zich niet leiden?"

    2447 — Abū Kurayb heeft ons verteld, hij zei: Yūnus ibn Bukayr heeft ons verteld, hij zei: Muḥammad ibn Isḥāq heeft ons verteld, hij zei: Muḥammad ibn Abī Muḥammad, de vrijgelatene (mawlā) van Zayd ibn Thābit, heeft mij verteld, hij zei: Saʿīd ibn Jubayr, of ʿIkrima, heeft mij verteld, op gezag van Ibn ʿAbbās, het gelijke daarvan — behalve dat hij zei: Toen zeiden Abū Rāfiʿ ibn Khārija en Mālik ibn ʿAwf tot hem.

    * * *

    Wat betreft de uitleg van Zijn woorden "Volgt wat Allah heeft neergezonden": dit betekent: handelt naar wat Allah in Zijn Boek aan Zijn Boodschapper heeft neergezonden; verklaart dus toegestaan wat Hij toestaat, en verbiedt wat Hij verbiedt, en maakt het tot een leidsman (imām) die jullie navolgen en tot een gids wiens bepalingen jullie volgen.

    * * *

    En Zijn woorden "datgene waarop wij onze vaderen aantroffen (alfaynā)" betekenen: wij vonden, zoals de dichter zei:

    Zo trof ik hem aan, niet om vergiffenis zoekend, noch Allah gedenkend, behalve weinig.

    Dat wil zeggen: ik vond hem; en zoals:

    2448 — Bishr ibn Muʿādh heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda: "zeggen zij: 'Nee, wij volgen datgene waarop wij onze vaderen aantroffen'" — dat wil zeggen: datgene waarop wij onze vaderen vonden.

    2449 — Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Isḥāq heeft ons verteld, hij zei: Ibn Abī Jaʿfar heeft ons verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van al-Rabīʿ, het gelijke daarvan.

    Abū Jaʿfar zegt: De betekenis van het vers is dus: en wanneer tot deze ongelovigen (kuffār) gezegd wordt: eet van wat Allah jullie heeft toegestaan, en laat de voetstappen van de satan en zijn weg achter u, en handelt naar wat Allah aan Zijn Profeet ﷺ in Zijn Boek heeft neergezonden — dan tonen zij hoogmoed en weigeren zij zich aan de waarheid te onderwerpen, en zeggen zij: "Nee, wij volgen het voorbeeld van onze vaderen en volgen datgene waarop wij hen aantroffen, namelijk het toestaan van wat zij toestonden en het verbieden van wat zij verboden."

    * * *

    Allah, wiens gedachtenis verheven is, zegt: "Ook al waren hun vaderen" — dat wil zeggen: de vaderen van deze ongelovigen, die zijn heengegaan in hun ongeloof aan Allah de Geweldige — "die niets begrepen" van de godsdienst van Allah, noch van Zijn verplichtingen, Zijn gebod en Zijn verbod, zodat zij gevolgd zouden worden op de weg die zij bewandelden en men hun voorbeeld zou nemen in hun daden — "en die zich niet lieten leiden" tot het juiste pad (rushd), zodat anderen zich door hen zouden laten leiden en wie de godsdienst zoekt en de waarheid en de juistheid begeert hun voorbeeld zou volgen?

    Allah, wiens gedachtenis verheven is, zegt tot deze ongelovigen: Hoe kunnen jullie, o mensen, datgene volgen waarop jullie je vaderen aantroffen, en daarmee achterlaten wat jullie Heer jullie gebiedt, terwijl jullie vaderen niets begrepen van het gebod van Allah, en de waarheid niet troffen, en het juiste pad niet bereikten? Want wie navolgt, volgt slechts iemand die kennis heeft van de zaak en die hem zelf in praktijk brengt; maar wat betreft de onwetende — niemand volgt hem in datgene waarin hij onwetend is, behalve wie geen verstand en geen onderscheidingsvermogen heeft.

    Toon originele Arabische tekst
    القول في تأويل قوله تعالى : وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْـزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلا يَهْتَدُونَ (170) قال أبو جعفر: وفي هذه الآية وجهان من التأويل. أحدهما: أن تكون " الهاء والميم " من قوله: " وإذا قيلَ لهم " عائدة على مَنْ في قوله: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا ، فيكون معنى الكلام: ومن الناس مَنْ يَتخذُ من دُون الله أندادًا, وإذا قيل لهم: اتبعوا ما أنـزل الله. قالوا: بل نتبع ما ألفينا عَليه آباءنا. والآخر: أن تكون " الهاء والميم " اللتان في قوله: " وإذا قيل لهم "، من ذكر النَّاسُ الذين في قوله: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الأَرْضِ حَلالا طَيِّبًا ، فيكون ذلك انصرافًا من الخطاب إلى الخبر عن الغائب، كما في قوله تعالى ذكره: حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ [سورة يونس: 22] * * * قال أبو جعفر: وأشبه عندي بالصواب وأولى بتأويل الآية (1) أن تكون " الهاء والميم " في قوله: " لهم "، من ذكر النَّاسُ , وأن يكون ذلك رجوعًا من الخطاب إلى الخبر عن الغائب. لأن ذلك عَقيب قوله: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الأَرْضِ . فلأنْ يكون خبرًا عنهم، أولى من أن يكون خبرًا عن الذين أخبرَ أنّ منهم مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا ، مع ما بينهما من الآيات، وانقطاع قَصَصهم بقصة مُستأنفة غيرها = وأنها نـزلت في قوم من اليهود قالوا ذلك، (2) إذ دعوا إلى الإسلام، كما:- 2446- حدثنا ابن حميد قال، حدثنا سلمة بن الفضل، عن محمد بن إسحاق, عن محمد بن أبي محمد, عن عكرمة, أو عن سعيد بن جبير, عن ابن عباس قال: دَعا رسول الله صلى الله عليه وسلم اليهودَ من أهل الكتاب إلى الإسلام ورَغَّبهم فيه, وحذرهم عقاب الله ونقمته, فقال له رَافع بن خارجة، ومَالك بن عوف: بل نَتبع ما ألفينا عليه آباءنا، فإنهم كانوا أعلم وخيرًا منا! فأنـزل الله في ذلك من قولهما (3) " وإذا قيلَ لهُم اتبعوا ما أنـزل اللهُ قالوا بَل نتِّبع ما ألفينا عَليه آباءنا أولو كان آباؤهم لا يعقلون شيئًا ولا يَهتدون ". (4) 2447- حدثنا أبو كريب قال، حدثنا يونس بن بكير قال، حدثنا محمد بن إسحاق قال، حدثني محمد بن أبي محمد مولى زيد بن ثابت قال، حدثني سعيد بن جبير، أو عكرمة، عن ابن عباس مثله - إلا أنه قال: فقال له أبو رَافع بن خارجة، ومالك بن عوف. (5) * * * وأما تأويل قوله: " اتبعوا ما أنـزلَ الله "، فإنه: اعملوا بما أنـزل الله في كتابه على رسوله, فأحِلُّوا حلاله، وحرِّموا حرامه, واجعلوه لكم إمامًا تأتمون به, وقائدًا تَتبعون أحكامه. * * * وقوله: " ألفينا عَليه آباءنا "، يعني وَجدنا, كما قال الشاعر: (6) فَأَلْفَيْتُــــهُ غَـــيْرَ مُسْـــتَعْتِبٍ وَلا ذَاكِـــرِ اللــهَ إلا قَلِيــــلا (7) يعني: وجدته، وكما:- 2448- حدثنا بشر بن معاذ قال، حدثنا يزيد قال، حدثنا سعيد، عن قتادة: " قالوا بَل نَتبع ما ألفينا عليه آباءنا "، أي: ما وجدنا عليه آباءنا. 2449- حدثني المثنى قال، حدثنا إسحاق قال، حدثنا ابن أبي جعفر, عن أبيه, عن الربيع مثله. قال أبو جعفر: فمعنى الآية: وإذا قيل لهؤلاء الكفار: كلوا مما أحلّ الله لكم، ودَعوا خُطوات الشيطان وطريقه، واعملوا بما أنـزل الله على نبيه صلى الله عليه وسلم في كتابه - استكبروا عن الإذعان للحقّ وقالوا: بل نأتم بآبائنا فنتَّبع ما وجدناهم عليه، من تحليل ما كانوا يُحلُّون، وتحريم ما كانوا يحرّمون. * * * قال الله تعالى ذكره: " أوَ لو كانَ آباؤهم " -يعني: آباء هؤلاء الكفار الذين مضوا على كفرهم بالله العظيم-" لا يعقلون شيئًا " من دين الله وفرائضه، وأمره ونهيه, فيُتَّبعون على ما سَلكوا من الطريق، ويؤتمُّ بهم في أفعالهم -" ولا يَهتدون " لرشد، فيهتدي بهم غيرهم, ويَقتدي بهم من طَلب الدين, وأراد الحق والصواب؟ يقول تعالى ذكره لهؤلاء الكفار: فكيف أيها الناس تَتَّبعون ما وجدتم عليه آباءكم فتتركون ما يأمرُكم به ربكم، وآباؤكم لا يعقلون من أمر الله شيئًا، ولا هم مصيبون حقًّا، ولا مدركون رشدًا؟ وإنما يَتّبع المتبعُ ذا المعرفة بالشيء المستعملَ له في نفسه, فأما الجاهل فلا يتبعه -فيما هو به جاهل- إلا من لا عقل له ولا تمييز. ------------ الهوامش : (1) في المطبوعة : "وأشبه عندي وأولى بالآية" ، وهو كلام مختل ، ورددته إلى عبارة الطبري في تأويل أكثر الآيات السالفة . (2) في المطبوعة : "وإنما نزلت في قوم من اليهود" ، وهو خطأ ناطق ، واضطراب مفسد للكلام . والصواب ما أثبت . يقول أبو جعفر إن أولى الأقوال بالصواب أن تكون الآية نزلت في ذكر عرب الجاهلية الذين حرموا ما حرموا على أنفسهم ، كما ذكر في تفسير الآيتين السالفتين (168 ، 169) ، ويستبعد أن يكون المعنى بها من ورد ذكرهم في الآية (165) ، كما يستبعد قول من قال إنها نزلت في اليهود ، في الخبر الذي سيرويه بعد . فقوله : "وأنها نزلت" عطف على قوله"خبرًا" في قوله : "أولى من أن يكون خبرًا عن الذين أخبر أن منهم من يتخذ . . . " . (3) في المطبوعة : "فأنزل الله من قولهم ذلك" . وهو خطأ محض ، ورددتها إلى نصها في سيرة ابن هشام ، كما سيأتي مرجعه . (4) الأثر رقم : 2446- في سيرة ابن هشام 2 : 200-201 ، مع اختلاف يسير في لفظه . (5) الأثر رقم : 2447- انظر الأثر : 2446 . (6) هو أبو الأسود الدؤلي . (7) ديوانه : 49 (نفائس المخطوطات) ، سيبوبه 1 : 85 ، والأغاني 11 : 107 ، وأمالي بن الشجرى 1 : 283 والصدقة والصديق : 151 ، والخزانة 4 : 554 ، وشرح شواهد المغني : 316 ، واللسان (عتب) . وهو من أبيات قالها في امرأة كان يجلس إليها بالبصرة ، وكانت برزة جميلة ، فقالت له يومًا : يا أبا الأسود ، هل لك أن أتزوجك؟ فإني امرأة صناع الكف ، حسنة التدبير ، قانعة بالميسور . قال : نعم . فجمعت أهلها وتزوجته . ثم إنه وجدها على خلاف ما قالت ، فأسرعت في ماله ، ومدت يدها في خيانته ، وأفشت عليه سره ، فغدا على من كان حضر تزويجه ، فسألهم أن يجتمعوا عنده ، ففعلوا . فقال لهم : أَرَيْــتَ امْــرءًا كــنتُ لَـمْ أَبْلُـهُ أتَــانِي, فَقَــالَ : اتّخِــذْنِي خـليلاَ فخالَلْتَــــهُ, ثُــــمَّ صَافيْتُـــه فَلَــمْ أَسْــتَفِدْ مِــنْ لَدُنْــهُ فتيـلاَ وَأَلفَيْتُــــهُ حِــــينَ جَرَّبْتُـــه كَــذُوبَ الحَــدِيثِ سَـرُوقًا بَخِــيلاَ فَذَكَّرْتُــــه, ثُــــمَّ عَاتبتُـــهُ عِتَابًــا رَفِيقًـــا وَقَــوْلاً جَــمِيلاَ فَأَلْفَيْتُــــهُ غَـــيْرَ مُسْـــتَعْتِبٍ وَلاَ ذَاكِــــرِ اللـــهَ إلاَّ قَلِيـــلاَ أَلسْــــتُ حَقِيقًـــا بِتَوْدِيعِـــهِ وَإتْبَــاع ذلِــكَ صَرْمًــا طَـوِيلاَ?! قالوا : بلى والله يا أبا الأسود! قال : تلك صاحبتكم ، وقد طلقتها ، وأنا أحب أن أستر ما أنكرت من أمرها . ثم صرفها معهم . قال ابن الشجرى : "والذي حسن لقائل هذا البيت حذف التنوين لالتقاء الساكنين ، ونصب اسم الله تعالى ، واختيار ذلك على حذف التنوين للإضافة وجر اسم الله - أنه لو أضاف لتعرف بإضافته إلى المعرفة ، ولو فعل ذلك لم يوافق المعطوف المعطوف عليه في التنكير ، فحذف التنوين لالتقاء الساكنين ، وأعمل اسم الفاعل" . واستعجب الرجل : رجع عن الإساءة وطلب الرضا ، فهو مستعتب .