Tabari (1 passage)

1. Volledige NL-vertaling van Tabari's tekst

   Bespreking van de uitleg van de uitspraak van de Verhevene: أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ

   ("Of zegt gij dat Abraham, Ismaël, Isaak, Jakob en de stammen joden of christenen waren? Zeg: Weet gij het beter, of Allah?")

   Abū Jaʿfar zei: Bij de recitatie hiervan zijn er twee mogelijkheden. De eerste is: "am taqūlūna" met de "tāʾ". Wie het zo reciteert, diens uitleg is: Zeg, o Muḥammad — tot degenen onder de joden en christenen die tot u zeggen: كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا ("Wordt joden of christenen, dan zult gij rechtgeleid zijn") —: Twist gij met ons over Allah, of zegt gij dat Abraham…? Daarmee is dit aaneengeschakeld met Zijn uitspraak: أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ ("Redetwist gij met ons over Allah").

   De andere van beide mogelijkheden is: "am yaqūlūna" met de "yāʾ". Wie het zo reciteert, vat Zijn woorden "am yaqūlūna" op als een nieuw aanvangende vraagstelling, zoals Zijn uitspraak: أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ (Surah As-Sajdah: 3) ("Of zeggen zij: Hij heeft het verzonnen"), en zoals men zegt: "Het zijn voorzeker kamelen, of schapen." (39) Men heeft het slechts tot een nieuw aanvangende vraagstelling gemaakt vanwege het aanbreken van een nieuw aanvangend bericht, zoals men zegt: "Sta jij op, of staat jouw broer op?" Aldus wordt zijn uitspraak "of staat jouw broer op" een nieuw aanvangend bericht voor een zin die niet bij de eerste hoort, en een op zichzelf staande vraagstelling. Ware het echter een aaneenschakeling met de eerste vraagstelling, dan zou het een bericht over de eerste zijn, en zou men zeggen: "Sta jij op, of zit jij neer?"

   Sommige taalkundigen hebben beweerd dat, wanneer het zo met de "yāʾ" wordt gereciteerd, en wanneer hetgeen na "am" komt een volledige zin is, het dan een aaneenschakeling is met de eerste vraagstelling. Want de betekenis van de uitspraak is: Er is gezegd: Welk van deze twee zaken is het geval? Dit, of dat?

   * * *

   Abū Jaʿfar zei: Het juiste in de recitatie hiervan is naar onze opvatting: "am taqūlūna" met de "tāʾ", niet met de "yāʾ", als aaneenschakeling met Zijn uitspraak: قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا ("Zeg: Redetwist gij met ons"), met de betekenis: Welk van deze twee zaken doet gij? Twist gij met ons over de religie van Allah, en beweert gij dat gij waardiger zijt dan wij en beter geleid op het pad dan wij — terwijl onze zaak en uw zaak zijn zoals wij hebben beschreven, overeenkomstig wat wij zo-even hebben uiteengezet (40) — of beweert gij dat Abraham, Ismaël, Isaak, Jakob, en degenen die Allah heeft genoemd, joden of christenen waren overeenkomstig uw geloofsgemeenschap, zodat voor de mensen uw laster en uw leugen als waar zou gelden, (41) terwijl het jodendom en het christendom ná dezen ontstonden die Allah onder Zijn profeten heeft genoemd? De recitatie hiervan met de "yāʾ" is niet toegestaan, vanwege haar afwijking van de recitatie der reciteerders.

   * * *

   Ook dit vers is een argumentatie van Allah — verheven zij Zijn vermelding — voor Zijn Profeet ﷺ tegen de joden en christenen wier verhalen Allah heeft vermeld. Allah zegt tot Zijn Profeet Muḥammad ﷺ: Zeg, o Muḥammad — tot deze joden en christenen —: Redetwist gij met ons over Allah, en beweert gij dat uw religie verhevener is dan onze religie, en dat gij op de rechte leiding zijt en wij in dwaling, met een bewijs van Allah — verheven zij Zijn vermelding — en roept gij ons dan op tot uw religie? Komt dan met uw bewijs daarvoor, dan zullen wij u daarin volgen. Of zegt gij: Abraham, Ismaël, Isaak, Jakob en de stammen waren joden of christenen overeenkomstig uw religie? Komt dan — voor uw bewering die gij hieromtrent hebt gemaakt — met een bewijs, dan zullen wij u geloven, want Allah heeft hen tot voorgangers gemaakt die nagevolgd worden.

   Vervolgens zei Hij — verheven zij Zijn vermelding — tot Zijn Profeet ﷺ: Zeg tot hen, o Muḥammad — indien zij beweren dat Abraham, Ismaël, Isaak, Jakob en de stammen joden of christenen waren —: Weet gij beter omtrent hen en omtrent welke religies zij aanhingen, of Allah?

   * * *

   Bespreking van de uitleg van de uitspraak van de Verhevene: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ

   ("En wie is onrechtvaardiger dan hij die een getuigenis verbergt die hij van Allah bezit")

   Abū Jaʿfar zei: Hij bedoelt: Indien de joden en de christenen — die tot u en tot uw metgezellen zeiden: كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى ("Wordt joden of christenen") — beweren, o Muḥammad, dat Abraham, Ismaël, Isaak, Jakob en de stammen joden of christenen waren, wie is dan onrechtvaardiger dan zij? Hij zegt: En welk mens is onrechtvaardiger dan zij, terwijl zij een getuigenis verborgen hebben die zij van Allah bezaten, namelijk dat Abraham, Ismaël, Isaak, Jakob en de stammen moslims waren — en zij dat verborgen, en hun het jodendom en het christendom toedichtten.

   * * *

   De uitleggers verschilden over de uitleg hiervan:

   2132 — Muḥammad ibn ʿAmr heeft mij verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, hij zei: ʿĪsā heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, betreffende Zijn uitspraak: "En wie is onrechtvaardiger dan hij die een getuigenis verbergt die hij van Allah bezit", hij zei: Dit betreft de uitspraak van de joden over Abraham, Ismaël en wie met hen genoemd is, dat zij joden of christenen waren. Toen zei Allah: Verbergt voor Mij geen getuigenis indien gij die omtrent hen bezit. En Hij wist reeds dat zij leugenaars waren.

   2133 — Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Abū Ḥudhayfa heeft ons verteld, hij zei: Shibl heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid: "En wie is onrechtvaardiger dan hij die een getuigenis verbergt die hij van Allah bezit", dit betreft de uitspraak van de joden over Abraham, Ismaël en wie met hen genoemd is: dat zij joden of christenen waren. Toen zei Allah tot hen: Verbergt voor Mij de getuigenis omtrent hen niet, indien gij die omtrent hen bezit. En Allah wist reeds dat zij leugenaars waren.

   2134 — Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: Al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Isḥāq heeft mij verteld, op gezag van Abū al-Ashhab, op gezag van al-Ḥasan, dat hij dit vers reciteerde: أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ ("Of zegt gij dat Abraham en Ismaël…") tot aan Zijn uitspraak: "Zeg: Weet gij het beter, of Allah? En wie is onrechtvaardiger dan hij die een getuigenis verbergt die hij van Allah bezit." Al-Ḥasan zei: Bij Allah, het volk bezat van Allah voorzeker een getuigenis dat Zijn profeten vrij waren van het jodendom en het christendom, evenals het volk van Allah een getuigenis bezit dat uw bezittingen en uw bloed onderling verboden zijn. Op welke grond hebben zij die dan geoorloofd verklaard?

   2135 — Mij is verteld op gezag van ʿAmmār, hij zei: Ibn Abī Jaʿfar heeft ons verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van ar-Rabīʿ, betreffende Zijn uitspraak: "En wie is onrechtvaardiger dan hij die een getuigenis verbergt die hij van Allah bezit", de Mensen van het Boek verborgen de islam terwijl zij wisten dat het de religie van Allah is, en zij vonden het opgetekend bij hen in de Tora en het Evangelie: dat zij geen joden waren noch christenen, en dat het jodendom en het christendom geruime tijd ná dezen kwamen.

   * * *

   Hij — verheven zij Zijn vermelding — bedoelde daarmee slechts dat de joden en de christenen, (42) indien zij beweren dat Abraham en wie in dit vers met hem genoemd zijn joden of christenen waren, voor de mensen van het shirk die hun helpers zijn, (43) hun leugen openbaar wordt en hun valse bewering over de profeten van Allah — omdat het jodendom en het christendom ná hen ontstonden — en indien zij het jodendom en het christendom van hen ontkennen, (44) tot hen gezegd wordt: Komt dan tot de religie die zij aanhingen, want wij en gij erkennen tezamen dat zij op de waarheid waren, terwijl wij van mening verschillen over hetgeen afwijkt van de religie die zij aanhingen.

   * * *

   Anderen zeiden: Nee, Hij — verheven zij Zijn vermelding — bedoelde met Zijn uitspraak: "En wie is onrechtvaardiger dan hij die een getuigenis verbergt die hij van Allah bezit", de joden in hun verbergen van de zaak van Muḥammad ﷺ en zijn profeetschap, terwijl zij dat wisten en het in hun boeken vonden.

   Vermelding van wie dat zei:

   2136 — Bishr ibn Muʿādh heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda: أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى ("Of zegt gij dat Abraham, Ismaël, Isaak, Jakob en de stammen joden of christenen waren") — dat zijn de Mensen van het Boek; zij verborgen de islam terwijl zij wisten dat het de religie van Allah is, en zij namen het jodendom en het christendom aan, en zij verborgen Muḥammad ﷺ terwijl zij wisten dat hij de boodschapper van Allah ﷺ was, daar zij hem opgetekend vonden bij hen in de Tora en het Evangelie.

   2137 — Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd ar-Razzāq heeft ons verteld, hij zei: Maʿmar heeft ons bericht, op gezag van Qatāda, betreffende Zijn uitspraak: "En wie is onrechtvaardiger dan hij die een getuigenis verbergt die hij van Allah bezit", hij zei: De getuigenis is de Profeet ﷺ, opgetekend bij hen, en hij is degene die zij verborgen.

   2138 — Al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Isḥāq heeft ons verteld, hij zei: Ibn Abī Jaʿfar heeft mij verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van ar-Rabīʿ, vergelijkbaar met de overlevering van Bishr ibn Muʿādh, op gezag van Yazīd. (45)

   2139 — Yūnus heeft mij verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: Ibn Zayd zei betreffende Zijn uitspraak: "En wie is onrechtvaardiger dan hij die een getuigenis verbergt die hij van Allah bezit", hij zei: Het zijn de joden; hun wordt gevraagd naar de Profeet ﷺ en naar zijn beschrijving in het boek van Allah dat zij bezitten, en zij verbergen de beschrijving.

   * * *

   Abū Jaʿfar zei: Wij hebben de opvatting verkozen die wij omtrent de uitleg hiervan hebben uitgesproken, omdat Zijn uitspraak — verheven zij Zijn vermelding —: "En wie is onrechtvaardiger dan hij die een getuigenis verbergt die hij van Allah bezit", volgt op het verhaal van degenen die Allah onder Zijn profeten heeft genoemd, en voorafgaat aan hun verhaal. Het is dan passender dat hetgeen daartussen staat tot hun verhaal behoort, en niet tot iets anders.

   * * *

   Indien iemand zegt: Welke getuigenis van Allah bezaten de joden en de christenen dan omtrent de zaak van Abraham, Ismaël, Isaak, Jakob en de stammen? Dan wordt geantwoord: De getuigenis die zij van Allah omtrent hun zaak bezaten, is hetgeen Allah tot hen neerzond in de Tora en het Evangelie, en Zijn gebod daarin aan hen om hun handelwijze te volgen en hun geloofsgemeenschap na te volgen, en dat zij ḥanīfen waren, moslims. Dat is de getuigenis die zij van Allah bezaten en die zij verborgen, toen de Profeet van Allah ﷺ hen opriep tot de islam, en zij tot hem zeiden: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى (Surah Al-Baqarah: 111) ("Niemand zal het paradijs binnentreden dan wie joden of christenen was"), en zij tot hem en tot zijn metgezellen zeiden: كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا ("Wordt joden of christenen, dan zult gij rechtgeleid zijn"). Toen zond Allah omtrent hen deze verzen neer, betreffende hun loochening, hun verbergen van de waarheid, en hun verzinning van het valse en het leugenachtige over de profeten van Allah.

   * * *

   Bespreking van de uitleg van de uitspraak van de Verhevene: وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (140)

   ("En Allah is niet onachtzaam over wat gij doet")

   Abū Jaʿfar zei: Hij — verheven zij Zijn vermelding — bedoelt daarmee: En zeg — tot deze joden en christenen die met u redetwisten, o Muḥammad —: "En Allah is niet onachtzaam over wat gij doet", aan uw verbergen van de waarheid betreffende datgene waarvan Hij u in Zijn boek de verduidelijking aan de mensen heeft opgelegd, omtrent de zaak van Abraham, Ismaël, Isaak, Jakob en de stammen aangaande de islam, en dat zij moslims waren, en dat de ḥanīfische, aan Allah overgegeven religie de religie van Allah is, waaraan de gehele schepping verplicht is zich te onderwerpen, en niet het jodendom, het christendom of andere geloofsgemeenschappen — en Hij is niet achteloos omtrent uw bestraffing voor het verrichten van die daad, (46) nee, Hij houdt het tegen u in rekening totdat Hij u daarvoor vergeldt met de vergelding waarvoor gij in aanmerking komt, in het nabije van deze wereld en in het verre van het hiernamaals. Aldus heeft Hij hen in deze wereld nabij vergolden, door sommigen van hen te doden en hen te verdrijven uit hun vaderland en hun verblijfplaats, en Hij zal hen in het hiernamaals vergelden met de vernederende bestraffing.

   -----------

   Voetnoten:

   (39) Zie wat eerder voorbijging in de bespreking van "am" 2: 492-494, en in dit deel 3: 97.

   (40) In de gedrukte editie staat "ayḍan" (eveneens); het juiste is wat ik heb vastgesteld.

   (41) Ik vrees dat het juiste "fa-yattaḍiḥu li-l-nās" (zodat het voor de mensen duidelijk wordt) zou zijn; doch wat in het origineel staat is aanvaardbaar.

   (42) In de gedrukte editie staat "wa-annahu ʿanā taʿālā dhikruhu…", maar de zinsbouw is gebrekkig, dus heb ik gemeend haar te moeten verbeteren zoals zal blijken in de volgende aantekening:

   (43) In de gedrukte editie staat "bayyana li-ahl al-shirk". De zinsbouw vereist wat ik heb vastgesteld.

   (44) De zinsbouw van deze zin vanaf het begin van de alinea is: "Hij — verheven zij Zijn vermelding — bedoelde slechts dat de joden en de christenen, indien zij beweren dat Abraham… voor de mensen van het shirk openbaar wordt… en indien zij het jodendom van hen ontkennen, tot hen gezegd wordt:…", en daarmee blijkt dat wat wij hebben vastgesteld het meest in overeenstemming is met de zinsbouw.

   (45) De overlevering 2138 — in de gedrukte editie stond "al-Muthannā heeft mij verteld, hij zei: Ibn Abī Jaʿfar heeft mij verteld", waarbij uit de isnād "Isḥāq heeft ons verteld" was weggevallen, hetgeen een in de tafsīr veelvuldig voorkomende isnād is; de meest nabije ervan is nummer 117.

   (46) Zie de uitleg van "ghāfil" in wat eerder voorbijging 2: 243-244 / en voorts: 316.

   Toon originele Arabische tekst

   القول في تأويل قوله تعالى : أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ قال أبو جعفر: في قراءة ذلك وجهان. أحدهما: " أمْ تَقولون " ب " التاء ". فمن قرأ كذلك، فتأويله: قل يا محمد -للقائلين لَك من اليهود والنصارى: كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا -: أتجادلوننا في الله، أم تقولون إن إبراهيم؟ فيكون ذلك معطوفًا على قوله: أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ . والوجه الآخر منهما: " أم يَقولون " ب " الياء ". ومن قرأ ذلك كذلك وجّه قوله: " أم يقولون " إلى أنه استفهام مُستأنَف, كقوله: أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ [سورة السجدة: 3]، وكما يقال: " إنها لإبل أم شَاءٌ". (39) وإنما جعله استفهامًا مستأنَفًا، لمجيء خبر مستأنف, كما يقال: " أتقوم أم يقوم أخوك؟" فيصير قوله: " أم يقوم أخوك " خبرًا مستأنفًا لجملة ليست من الأول واستفهامًا مبتدأ. ولو كان نَسقًا على الاستفهام الأول، لكان خبرًا عن الأول, فقيل: " أتقوم أم تقعد؟" وقد زعم بعض أهل العربية أنّ ذلك، إذا قرئ كذلك ب " الياء ", فإن كان الذي بعد " أم " جملة تامة، فهو عطفٌ على الاستفهام الأول. لأن معنى الكلام: قيل: أيّ هذين الأمرين كائنٌ؟ هذا أم هذا؟ * * * قال أبو جعفر: والصواب من القرَاءة عندنا في ذلك: " أم تقولون "" بالتاء " دون " الياء " عطفًا على قوله: قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا ، بمعنى: أيّ هذين الأمرين تفعلون؟ أتجادلوننا في دين الله, فتزعمون أنكم أولى منا وأهدى منا سبيلا -وأمرنا وأمركم ما وصفنا، على ما قد بيناه آنفًا (40) - أمْ تزعمون أنّ إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوبَ، ومن سَمَّى الله، كانوا هُودًا أو نصارَى على ملتكم, فيصحّ للناس بَهتكم وكذبكم، (41) لأن اليهودية والنصرانية حدثت بعد هؤلاء الذين سماهم الله من أنبيائه. وغير جائزة قراءة ذلك ب " الياء "، لشذوذها عن قراءة القراء. * * * وهذه الآية أيضًا احتجاجٌ من الله تعالى ذكره لنبيّه صلى الله عليه وسلم على اليهود والنصارى، الذين ذكر الله قَصَصهم. يقول الله لنبيه محمد صلى الله عليه وسلم: قُلْ يا محمد -لهؤلاء اليهود والنصارى-: أتحاجُّوننا في الله, وتزعمون أن دينكم أفضلُ من ديننا, وأنكم على هدى ونحنُ على ضَلالة، ببرهان من الله تعالى ذكره، فتدعوننا إلى دينكم؟ فهاتوا برهانكم على ذلك فنتبعكم عليه، أم تقولون: إن إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوبَ والأسباط كانوا هودًا أو نَصَارَى على دينكم؟ فهاتُوا -على دعواكم ما ادّعيتم من ذلك- برهانًا فنصدِّقكم، فإن الله قد جَعلهم أئمة يقتدى بهم. ثم قال تعالى ذكره لنبيه صلى الله عليه وسلم: قُل لهم يا محمد - إن ادَّعوا أن إبراهيمَ وإسماعيل وإسحاق ويعقوبَ والأسباطَ كانوا هودًا أو نصَارَى: أأنتم أعلم بهم وبما كانوا عليه من الأديان، أم الله؟ * * * القول في تأويل قوله تعالى : وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ قال أبو جعفر: يعني: فإنْ زَعمتْ يا محمد اليهودُ والنصَارى - الذين قالوا لك ولأصحابك: كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى , أن إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوب والأسباط كانوا هودًا أو نصارى, فمن أظلمُ منهم؟ يقول: وأيُّ امرئ أظلم منهم؟ وقد كتموا شهادةً عندهم من الله بأن إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوبَ والأسباطَ كانوا مسلمين، فكتموا ذلك، ونحلُوهم اليهوديةَ والنصرانية. * * * واختلف أهل التأويل في تأويل ذلك: 2132- فحدثني محمد بن عمرو قال: حدثنا أبو عاصم قال: حدثنا عيسى, عن ابن أبي نجيح, عن مجاهد في قوله: " ومن أظلمُ ممن كتم شَهادةً عندهُ من الله " قال: في قول يهود لإبراهيم وإسماعيل ومن ذكر معهما، إنهم كانوا يهودَ أو نصارَى. فيقول الله: لا تكتموا منّي شهادةً إن كانت عندكم فيهم. وقد عَلم أنهم كاذبون. 2133- حدثني المثنى قال: حدثنا أبو حذيفة قال: حدثنا شبل, عن ابن أبي نجيح, عن مجاهد: " ومن أظلمُ ممن كتم شهادةً عنده من الله "، في قول اليهود لإبراهيم وإسماعيل ومن ذكر معهما: إنهم كانوا يهود أو نصارَى. فقال الله لهم: لا تكتموا مني الشهادة فيهم، إن كانت عندكم فيهم. وقد علم الله أنهم كانوا كاذبين. 2134- حدثنا القاسم قال: حدثنا الحسين قال: حدثني إسحاق, عن أبي الأشهب, عن الحسن أنه تلا هذه الآية: أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ إلى قوله: " قل أأنتم أعلمُ أم الله ومن أظلم ممن كتم شهادة عنده من الله "، قال الحسن: والله لقد كان عند القوم من الله شهادةُ أنّ أنبياءَه بُرَآء من اليهودية والنصرانية, كما أن عند القوم من الله شَهادة أن أموالكم ودماءكم بينكم حرام, فبم استحلُّوها؟ 2135- حدثت عن عمار قال: حدثنا ابن أبي جعفر, عن أبيه, عن الربيع قوله: " ومن أظلمُ ممن كتم شهادةً عنده من الله "، أهلُ الكتاب, كتموا الإسلام وهم يعلمون أنه دينُ الله, وهم يجدونه مكتوبًا عندهم في التوراة والإنجيل: أنّهم لم يكونوا يهودَ ولا نصارَى, وكانت اليهودية والنصرانية بعد هؤلاء بزمان. * * * وإنما عنى تعالى ذكره بذلك أن اليهود والنصارَى، (42) إن ادَّعوْا أنَّ إبراهيم ومن سمِّي مَعه في هذه الآية، كانوا هودًا أو نصارى, تبيّن لأهل الشرك الذين هم نصراؤهم، (43) كذبُهم وادّعاؤهم على أنبياء الله الباطلَ = لأن اليهودية والنصرانية حدثت بعدهم = وإن هم نَفوْا عنهم اليهودية والنصرانية، (44) قيل لهم: فهلموا إلى ما كانوا عليه من الدين, فإنا وأنتم مقرُّون جميعًا بأنهم كانوا على حق, ونحن مختلفون فيما خالف الدّين الذي كانوا عليه. * * * وقال آخرون: بل عَنى تعالى ذكره بقوله: " ومَنْ أظلم ممن كتم شهادةً عنده من الله "، اليهودَ في كتمانهم أمرَ محمد صلى الله عليه وسلم ونبوَّتَه, وهم يعلمون ذلك ويجدونه في كتبهم. ذكر من قال ذلك: 2136- حدثنا بشر بن معاذ قال: حدثنا يزيد قال: حدثنا سعيد, عن قتادة: أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى ، أولئك أهل الكتاب كتموا الإسلام وهم يعلمون أنه دينُ الله, واتخذوا اليهودية والنصرانيةَ, وكتموا محمدًا صلى الله عليه وسلم، وهم يعلمون أنه رسول الله صلى الله عليه وسلم, يجدونه مكتوبًا عندهم في التوراة والإنجيل. 2137- حدثنا الحسن بن يحيى قال: حدثنا عبد الرزاق قال: أخبرنا معمر, عن قتادة قوله: " ومَنْ أظلمُ ممن كتم شهادة عنده من الله " قال: الشهادةُ، النبيُّ صلى الله عليه وسلم، مكتوبٌ عندهم, وهو الذي كتموا. 2138- حدثني المثنى قال: حدثنا إسحاق قال: حدثني ابن أبي جعفر, عن أبيه, عن الربيع, نحو حديث بشر بن معاذ، عن يزيد. (45) 2139- حدثني يونس قال: أخبرنا ابن وهب قال: قال ابن زيد في قوله: " ومن أظلمُ ممن كتم شهادةً عند منَ الله " قال: هم يهودُ، يُسألون عن النبي صلى الله عليه وسلم وعن صفته في كتاب الله عندهم, فيكتمون الصفة. * * * قال أبو جعفر: وإنما اخترنا القولَ الذي قلناه في تأويل ذلك، لأن قوله تعالى ذكره: " ومن أظلمُ ممن كتم شهادةً عنده من الله "، في إثر قصة من سمَّى الله من أنبيائه, وأمامَ قصته لهم. فأوْلى بالذي هو بَين ذلك أن يكون من قَصصهم دون غَيره. * * * فإن قال قائل: وأية شهادة عندَ اليهود والنصارى من الله في أمر إبراهيم وإسماعيل وإسحاقَ ويعقوبَ والأسباطَ؟ قيل: الشهادةُ التي عندهم من الله في أمرهم, ما أنـزل الله إليهم في التوراة والإنجيل, وأمرُهم فيها بالاستنان بسُنَّتهم واتباع ملتهم, وأنهم كانوا حُنفاء مسلمين. وهي الشهادةُ التي عندهم من الله التي كتموها، حين دعاهم نبي الله صلى الله عليه وسلم إلى الإسلام, فقالوا له: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى [سورة البقرة: 111]، وقالوا له ولأصحابه: كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا ، فأنـزلَ الله فيهم هذه الآيات، في تكذيبهم، وكتمانهم الحق, وافترائهم على أنبياء الله الباطلَ والزُّورَ. * * * القول في تأويل قوله تعالى : وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (140) قال أبو جعفر: يعني تعالى ذكره بذلك: وقل -لهؤلاء اليهود والنصارَى، الذين يحاجُّونك يا محمد-: " وما اللهُ بغافل عما تعملون "، من كتمانكم الحق فيما ألزَمكم في كتابه بيانَه للناس من أمر إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوبَ والأسباطِ في أمر الإسلام, وأنهم كانُوا مسلمين, وأنّ الحنيفية المسلمة دينُ الله الذي على جميع الخلق الدينُونةُ به، دون اليهودية والنصرانية وغيرهما من الملل- ولا هُو سَاهٍ عن عقابكم على فعلكم ذلك، (46) بل هو مُحْصٍ عليكم حتى يُجازيكم به من الجزاء ما أنتم له أهلٌ في عاجل الدنيا وآجل الآخرة. فجازاهم عاجلا في الدنيا، بقتل بعضهم، وإجلائه عن وطنه وداره, وهو مُجازيهم في الآخرة العذابَ المهين. ----------- الهوامش : (39) انظر ما سلف في خبر"أم" 2 : 492-494 ، وهذا الجزء 3 : 97 . (40) في المطبوعة : "أيضًا" ، والصواب ما أثبت . (41) أخشى أن يكون الصواب"فيتضح للناس" ، والذي في الأصل لا بأس به . (42) في المطبوعة : "وأنه عنى تعالى ذكره . . . " والسياق مختل ، فاستظهرت إصلاحه كما سترى في التعليق الآتي : (43) في المطبوعة"بين لأهل الشرك" . والسياق يوجب ما أثبت . (44) سياق هذه الجملة من أول الفقرة : "وإنما عنى تعالى ذكره أن اليهود والنصارى ، إن ادعوا أن إبراهيم . . . تبين لأهل الشرك . . . وإن نفوا عنهم اليهودية قيل لهم : . . . " ، وبذلك يتبين أن الذي أثبتنا أحق بسياق الكلام . (45) الأثر : 2138- كان في المطبوعة"حدثني المثنى قال حدثني ابن أبي جعفر" ، أسقط من الإسناد"حدثنا إسحاق" ، وهو إسناد دائر في التفسير ، أقربه رقم : 117 . (46) انظر تفسير"غافل" فيما سلف 2 : 243-244 / ثم : 316 .