Tabari
Terug naar surah 12, ayah 94

Tafseer van Yoesoef (Jozef) · Yusuf · 12:94

وَلَمَّا فَصَلَتِ ٱلْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّى لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ ۖ لَوْلَآ أَن تُفَنِّدُونِ

En toen de karavaan het land uittrok, zei hun vader. "Voorwaar, ik ruik de geur van Yôesoef, als jullie mij niet als zwakzinnig zouden beschouwen (zou ik jullie vertellen dat Yôesoef nog leeft.)"

Tabari (1 passage)

  1. Volledige NL-vertaling van Tabari's tekst

    Het woord over de uitleg van de uitspraak van Allah de Verhevene: وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ (En toen de karavaan vertrok, zei hun vader: Ik ruik werkelijk de geur van Yusuf — als jullie mij niet zouden beschuldigen van zwakzinnigheid) (94)

    Abu Jaʿfar zei: Allah de Verhevene zegt: Toen de karavaan van de zonen van Yaʿqub van bij Yusuf vertrok op weg naar Yaʿqub, zei hun vader Yaʿqub: (Ik ruik werkelijk de geur van Yusuf). Er wordt vermeld dat de wind verlof had gevraagd aan zijn Heer om Yaʿqub de geur van Yusuf te brengen voordat de blijde boodschapper hem bereikte, en dat zijn Heer hem daartoe verlof verleende, en zo bracht de wind hem die geur.

    Vermelding van wie dat heeft gezegd:

    19801 - Yunus heeft mij verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: Abu Shurayhh heeft mij verteld, van Abu Ayyub al-Hawzani, die hem vertelde: De wind vroeg verlof om Yaʿqub de geur van Yusuf te brengen toen het hemd naar zijn vader werd gestuurd, voor de komst van de blijde boodschapper. En zo deed hij het. Yaʿqub zei: (Ik ruik werkelijk de geur van Yusuf — als jullie mij niet zouden beschuldigen van zwakzinnigheid.)

    19802 - Abu Kurayb heeft ons verteld, hij zei: Wakiʿ heeft ons verteld, op gezag van Isra'il, op gezag van Abu Sinan, op gezag van Ibn Abi al-Hudhayl, op gezag van Ibn ʿAbbas, betreffende zijn uitspraak: (En toen de karavaan vertrok, zei hun vader: Ik ruik werkelijk de geur van Yusuf — als jullie mij niet zouden beschuldigen van zwakzinnigheid) — hij zei: Er stak een wind op die de geur van Yusuf bracht van een afstand van acht nachten reizen. En hij zei: (Ik ruik werkelijk de geur van Yusuf — als jullie mij niet zouden beschuldigen van zwakzinnigheid.)

    19803 - Ibn Wakiʿ heeft ons verteld, hij zei: Mijn vader heeft ons verteld, op gezag van Isra'il, op gezag van Abu Sinan, op gezag van Ibn Abi al-Hudhayl, op gezag van Ibn ʿAbbas: (En toen de karavaan vertrok) — hij zei: Toen de karavaan vertrok, stak er een wind op die de geur van het hemd van Yusuf bracht aan Yaʿqub van een afstand van acht nachten reizen.

    19804 - Abu al-Sa'ib heeft mij verteld, hij zei: Ibn Fudayl heeft ons verteld, op gezag van Darar, op gezag van Ibn Abi al-Hudhayl, die zei: Ik hoorde Ibn ʿAbbas zeggen: Yaʿqub rook de geur van Yusuf terwijl hij op een afstand van acht nachten reizen van hem was.

    19805 - Ibn Wakiʿ en Al-Hasan ibn Muhammad hebben ons verteld, zij zeiden: Sufyan ibn ʿUyayna heeft ons verteld, op gezag van Abu Sinan, op gezag van Ibn Abi al-Hudhayl, die zei: Ik was naast Ibn ʿAbbas, en er werd hem gevraagd: Op hoever afstand rook Yaʿqub de geur van het hemd? Hij zei: Op een afstand van zeven of acht nachten reizen.

    19806 - Ibn Wakiʿ heeft ons verteld, hij zei: Jarir heeft ons verteld, op gezag van Abu Sinan, op gezag van Ibn Abi al-Hudhayl, die zei: Mijn gezellen zeiden mij: Jij gaat naar Ibn ʿAbbas, vraag hem voor ons. Hij zei: Ik stel hem niets, maar ik ga zitten achter de sofa, en de mensen uit Kufa komen en vragen over hun behoeften en mijn behoefte. Ik hoorde hem zeggen: Yaʿqub rook de geur van het hemd van Yusuf op een afstand van acht nachten reizen. Ibn Abi al-Hudhayl zei: Dat is als de afstand van Basra tot Kufa.

    19807 - Al-Hasan ibn Muhammad heeft ons verteld, hij zei: ʿAli ibn ʿAsim heeft ons verteld, op gezag van Darar ibn Murra, op gezag van ʿAbd Allah ibn Abi al-Hudhayl, die zei: Ik hoorde Ibn ʿAbbas zeggen: Yaʿqub rook de geur van het hemd van Yusuf op een afstand van acht nachten reizen. Hij zei: Ik dacht bij mezelf: Dat is als de afstand van Basra tot Kufa.

    19808-19812 - [gelijksoortige overleveringen via diverse ketens op gezag van Ibn ʿAbbas] — hij rook de geur van het hemd van Yusuf op een afstand van acht nachten reizen, dat is als de afstand van Basra tot Kufa.

    19813 - Bishr heeft ons verteld, hij zei: Yazid heeft ons verteld, hij zei: Saʿid heeft ons verteld, op gezag van Qatada, op gezag van al-Hasan: Er is ons overgeleverd dat de afstand tussen hen op die dag tachtig farsakh bedroeg — Yusuf in het land Egypte en Yaʿqub in het land Kanaan — en er was een lange tijd voorbijgegaan.

    19814 - Al-Qasim heeft ons verteld, hij zei: Al-Husayn heeft ons verteld, hij zei: Hajjaj heeft mij verteld, op gezag van Ibn Jurayj, betreffende zijn uitspraak: (Ik ruik werkelijk de geur van Yusuf) — ons is bericht dat de afstand tussen hen op die dag tachtig farsakh bedroeg. En hij heeft gezegd: (Ik ruik werkelijk de geur van Yusuf) terwijl hij hem voordien zeven en zeventig jaar niet had gezien.

    19815-19817 - [gelijksoortige overleveringen] — hij rook de geur van het hemd van Yusuf op een afstand van acht dagen reizen.

    * * *

    Zijn uitspraak: (als jullie mij niet zouden beschuldigen van zwakzinnigheid (an tufanniduni)) — hij bedoelt: als jullie mij niet zouden verwijten, beschuldigen van zwakte, berispen en beschuldigen van leugen.

    Daartoe behoort de uitspraak van de dichter: "O mijn twee berispenden, laat het verwijten en het beschuldigen van zwakzinnigheid; want wat is voorbijgegaan van mijn zaak kan niet worden teruggebracht."

    En men zegt: "afnada fulan-an al-dahr" — dat wil zeggen: de tijd heeft hem bedorven. Daartoe behoort de uitspraak van Ibn Muqbil:

    "Laat de tijd doen wat hij wil; want wanneer hij bezig wordt gehouden met het bederven van de mensen, bederft hij."

    * * *

    De uitleggers verschilden over de betekenis hiervan.

    Sommigen zeiden: de betekenis is: als jullie mij niet zouden beschuldigen van dwaasheid.

    Vermelding van wie dat heeft gezegd:

    19818 - Ibn Wakiʿ heeft ons verteld, hij zei: Ibn ʿUyayna heeft ons verteld, op gezag van Abu Sinan, op gezag van Ibn Abi al-Hudhayl, op gezag van Ibn ʿAbbas: (als jullie mij niet zouden beschuldigen van zwakzinnigheid) — hij zei: jullie beschuldigen mij van dwaasheid.

    19819 - Abu Kurayb heeft ons verteld, hij zei: Wakiʿ heeft ons verteld; en Ibn Wakiʿ heeft ons verteld, hij zei: Mijn vader heeft ons verteld, op gezag van Isra'il, op gezag van Abu Sinan, op gezag van Ibn Abi al-Hudhayl, op gezag van Ibn ʿAbbas — gelijksoortig.

    19820 - [isnâd van vorige, vervolg] — hij zei: Mijn vader heeft ons verteld, op gezag van Sufyan, op gezag van Khasif, op gezag van Mujahid: (als jullie mij niet zouden beschuldigen van zwakzinnigheid) — hij zei: jullie beschuldigen mij van dwaasheid.

    19821 - Al-Muthanna en ʿAli ibn Dawud hebben mij verteld, zij zeiden: ʿAbd Allah heeft ons verteld, hij zei: Muʿawiya heeft mij verteld, op gezag van ʿAli, op gezag van Ibn ʿAbbas, betreffende zijn uitspraak: (als jullie mij niet zouden beschuldigen van zwakzinnigheid) — hij zegt: jullie rekenen mij tot de onwetenden.

    19822 - Ahmad ibn Ishaq heeft ons verteld, hij zei: Abu Ahmad heeft ons verteld, hij zei: Isra'il heeft ons verteld, op gezag van Abu Sinan, op gezag van ʿAbd Allah ibn Abi al-Hudhayl, op gezag van Ibn ʿAbbas: als jullie mij niet zouden beschuldigen van dwaasheid.

    19823 - [gelijksoortige overlevering via diverse ketens op gezag van Mujahid] — als jullie mij niet zouden beschuldigen van dwaasheid.

    19824 - Al-Muthanna heeft mij verteld, hij zei: Al-Hammani heeft ons verteld, hij zei: Sharik heeft ons verteld, op gezag van Abu Sinan, op gezag van Saʿid ibn Jubayr en Salim, op gezag van Saʿid: de een zei: jullie beschuldigen mij van dwaasheid. En de ander zei: jullie beschuldigen mij van leugen.

    19825 - Yaʿqub heeft mij verteld, hij zei: Hushaym heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Malik ibn Abi Sulayman heeft ons bericht, op gezag van ʿAta: als jullie mij niet zouden beschuldigen van leugen, als jullie mij niet zouden beschuldigen van dwaasheid.

    19826-19828 - [gelijksoortige overleveringen op gezag van ʿAta en Qatada] — jullie beschuldigen mij van dwaasheid.

    19829 - Al-Hasan ibn Yahya heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzaq heeft ons bericht, hij zei: Isra'il heeft ons bericht, op gezag van Abu Sinan, op gezag van ʿAbd Allah ibn Abi al-Hudhayl: Ik hoorde Ibn ʿAbbas zeggen: jullie beschuldigen mij van dwaasheid.

    19830 - Al-Hasan ibn Muhammad heeft ons verteld, hij zei: Shababa heeft ons verteld, hij zei: Warqa heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abi Najih, op gezag van Mujahid, betreffende zijn uitspraak: (als jullie mij niet zouden beschuldigen van zwakzinnigheid) — hij zei: zijn verstand is verdwenen!

    19831-19834 - [gelijksoortige overleveringen op gezag van Mujahid] — als jullie niet zouden zeggen: zijn verstand is verdwenen!

    19835 - Ibn Humayd heeft ons verteld, hij zei: Salama heeft ons verteld, op gezag van Ibn Ishaq: als jullie mij niet zouden beschuldigen van zwakheid.

    19836 - Yunus heeft mij verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: Ibn Zayd zei betreffende zijn uitspraak: al-mufannid is degene die geen verstand heeft; hij zegt: hij begrijpt het niet.

    * * *

    Anderen zeiden: de betekenis is: als jullie mij niet zouden beschuldigen van leugen.

    Vermelding van wie dat heeft gezegd:

    19837 - Ibn Wakiʿ heeft ons verteld, hij zei: Suwayd ibn ʿAmr al-Kalbi heeft ons verteld, op gezag van Sharik, op gezag van Salim, op gezag van Saʿid: jullie beschuldigen mij van leugen.

    19838 - [isnâd van vorige] — hij zei: ʿAmr heeft ons verteld, op gezag van Asbat, op gezag van al-Suddi: als jullie mij niet zouden beschuldigen van ouderdomszwakheid en leugen.

    19839 - [isnâd van vorige] — hij zei: Muhammad ibn Bakr heeft ons verteld, op gezag van Ibn Jurayj: Mij is bericht van Mujahid dat hij zei: jullie beschuldigen mij van leugen.

    19840-19841 - [overleveringen op gezag van al-Dahhak] — als jullie mij niet zouden beschuldigen van leugen.

    19842 - Al-Muthanna heeft mij verteld, hij zei: ʿAmr heeft ons verteld, hij zei: Hushaym heeft ons bericht, op gezag van ʿAbd al-Malik, op gezag van ʿAta betreffende zijn uitspraak: jullie beschuldigen mij van dwaasheid of leugen.

    19843 - Muhammad ibn Saʿd heeft mij verteld, hij zei: Mijn vader heeft mij verteld, hij zei: Mijn oom heeft mij verteld, hij zei: Mijn vader heeft mij verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van Ibn ʿAbbas, betreffende zijn uitspraak: jullie beschuldigen mij van leugen.

    * * *

    Anderen zeiden: de betekenis is: als jullie mij niet zouden beschuldigen van ouderdomszwakheid.

    Vermelding van wie dat heeft gezegd:

    19844-19845 - [overleveringen op gezag van Mujahid] — als jullie mij niet zouden beschuldigen van ouderdomszwakheid.

    19846-19848 - [overleveringen op gezag van al-Hasan al-Basri] — jullie beschuldigen mij van ouderdomszwakheid.

    * * *

    Abu Jaʿfar zei: Wij hebben uiteengezet dat de grondbetekenis van "al-tafnid" het bederf is. Wanneer dat zo is, vallen zwakheid, ouderdomszwakheid, leugen, verdwijning van het verstand, en alle betekenissen van bederf onder "al-tafnid"; want de oorsprong van dit alles is bederf — en het bederf van het lichaam is: ouderdomszwakheid, verdwijning van het verstand en zwakheid; en in het handelen is het: leugen en berisping met wat niet waar is. Daarom zei Jarir ibn ʿAtiyya:

    "O mijn berispenden, laat het verwijten achterwege en hou ermee op; de liefde heeft lang geduurd en jullie hebben het beschuldigen van zwakzinnigheid lang volgehouden."

    — hij bedoelt: de berisping. Het is aldus duidelijk, gegeven wat wij hebben beschreven, dat de uitspraken van degenen wier zienswijze wij hebben vermeld betreffende zijn uitspraak (als jullie mij niet zouden beschuldigen van zwakzinnigheid), ondanks hun verschillende formuleringen over de uitleg, in betekenis dicht bij elkaar liggen; de uiterlijke lezing van de neergezonden tekst is voor alle interpretaties vatbaar, aangezien er in het vers geen aanwijzing is dat een van die betekenissen specifiek bedoeld is boven de anderen.

    Toon originele Arabische tekst
    القول في تأويل قوله تعالى : وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ (94) قال أبو جعفر: يقول تعالى ذكره:ولما فصلت عير بني يعقوب من عند يوسف متوجهة إلى يعقوب ، (28) قال أبوهم يعقوب: ( إني لأجد ريح يوسف ) . ذُكر أن الريح استأذنت ربها في أن تأتي يعقوب بريح يوسف قبل أن يأتيه البشير ، فأذن لها ، فأتته بها . * * * *ذكر من قال ذلك: 19801- حدثني يونس ، قالأخبرنا ابن وهب ، قال:حدثني أبو شريح ، عن أبي أيوب الهوزني حَدّثه قال، استأذنت الريح أن تأتي يعقوب بريح يوسف حين بعث بالقميص إلى أبيه قبل أن يأتيه البشير ، ففعل. قال يعقوب: ( إني لأجد ريح يوسف لولا أن تفندون ). (29) 19802- حدثنا أبو كريب ، قال، حدثنا وكيع ، عن إسرائيل ، عن أبي سنان ، عن ابن أبي الهذيل ، عن ابن عباس ، في قوله: ( ولما فصلت العير قال أبوهم إني لأجد ريح يوسف لولا أن تفندون ) ، قال:هاجت ريح ، فجاءت بريح يوسف من مسيرة ثمان ليالٍ ، فقال: ( إني لأجد ريح يوسف لولا أن تفندون ). (30) 19803- حدثنا ابن وكيع ، قال:حدثنا أبي ، عن إسرائيل ، عن أبي سنان ، عن ابن أبي الهذيل ، عن ابن عباس: ( ولما فصلت العير ) قال:هاجت ريح ، فجاءت بريح قميص يوسف من مسيرة ثمان ليال. 19804- حدثني أبو السائب ، قال:حدثنا ابن فضيل ، عن ضرار ، عن ابن أبي الهذيل قال، سمعت ابن عباس يقول: وجد يعقوب ريح يوسف ، وهو منه على مسيرة ثمان ليال. 19805- حدثنا ابن وكيع والحسن بن محمد ، قالا حدثنا سفيان بن عيينة ، عن أبي سنان ، عن ابن أبي الهذيل قال، كنت إلى جنب ابن عباس ، فسئل:من كم وجد يعقوب ريح القميص؟ قال:من مسيرة سبع ليالٍ أو ثمان ليال. 19806- حدثنا ابن وكيع ، قال، حدثنا جرير ، عن أبي سنان ، عن ابن أبي الهذيل قال: قال لي أصحابي:إنك تأتي ابن عباس ، فسله لنا. قال: فقلت:ما أسأله عن شيء ، ولكن أجلس خلف السرير، فيأتيه الكوفيون فيسألون عن حاجتهم وحاجتي ، فسمعته يقول: وجد يعقوب ريح قميص يوسف من مسيرة ثمان ليال ، قال ابن أبي الهذيل: فقلت: ذاك كمكان البصرة من الكوفة. 19807- حدثنا الحسن بن محمد ، قال:حدثنا علي بن عاصم ، عن ضرار بن مرة ، عن عبد الله بن أبي الهذيل ، قال:سمعت ابن عباس يقول: وجد يعقوب ريح قميص يوسف من مسيرة ثمان ليال . قال:فقلت في نفسي:هذا كمكان البصرة من الكوفة 19808- حدثنا أبو كريب ، قال، حدثنا وكيع ، وحدثنا ابن وكيع ، قال، حدثنا أبي ، ، عن سفيان ، عن أبي سنان ، عن ابن أبي الهذيل ، عن ابن عباس ، في قوله: ( إني لأجد ريح يوسف ) قال:وجد ريح قميص يوسف من مسيرة ثمان ليال . قال:قلت له:ذاك كما بين البصرة إلى الكوفة . واللفظ لحديث أبي كريب. 19809- حدثنا الحسين بن محمد ، قال، حدثنا عاصم وعلي ، قالا أخبرنا شعبة قال، أخبرني أبو سنان ، قال، سمعت عبد الله بن أبي الهذيل ، عن ابن عباس في هذه الآية: ( إني لأجد ريح يوسف ) ، قال:وجد ريحه من مسيرة ما بين البصرة إلى الكوفة. 19810- حدثني المثنى ، قال:حدثنا آدم العسقلاني ، قال، حدثنا شعبة ، قال:حدثنا أبو سنان ، قال:سمعت عبد الله بن أبي الهذيل يحدث عن ابن عباس ، مثله . 19811- ... قال: حدثنا أبو نعيم ، قال:حدثنا سفيان ، عن أبي سنان ، عن عبد الله بن أبي الهذيل ، قال: كنا عند ابن عباس فقال: ( إني لأجد ريح يوسف ) قال: وجد ريح قميصه من مسيرة ثمان ليال. 19812- حدثنا الحسن بن يحيى ، قالأخبرنا عبد الرزاق ، قالأخبرنا إسرائيل ، عن أبي سنان ، عن عبد الله بن أبي الهذيل ، قال:سمعت ابن عباس يقول: ( ولما فصلت العير ) قال:لما خرجت العير، هاجت ريح فجاءت يعقوبَ بريح قميص يوسف ، فقال: ( إني لأجد ريح يوسف لولا أن تفندون ) قال:فوجد ريحه من مسيرة ثمان ليال. 19813- حدثنا بشر ، قال:حدثنا يزيد ، قال:حدثنا سعيد ، عن قتادة ، عن الحسن: ذكر لنا أنه كان بينهما يومئذ ثمانون فرسخًا ، يوسف بأرض مصر ويعقوب بأرض كنعان ، وقد أتى لذلك زمان طويل. (31) 19814- حدثنا القاسم ، قال، حدثنا الحسين ، قال:حدثني حجاج ، عن ابن جريج ، قوله: ( إني لأجد ريح يوسف ) قال: بلغنا أنه كان بينهم يومئذ ثمانون فرسخًا ، وقال: ( إني لأجد ريح يوسف ) وكان قد فارقه قبل ذلك سبعًا وسبعين سنة. 19815- حدثنا أحمد بن إسحاق ، قال، حدثنا أبو أحمد ، قال، حدثنا سفيان ، عن أبي سنان ، عن عبد الله بن أبي الهذيل ، عن ابن عباس ، في قوله: ( إني لأجد ريح يوسف ) قال:وجد ريح القميص من مسيرة ثمانية أيام. 19816- ... قال:حدثنا أبو أحمد ، قال:حدثنا إسرائيل ، عن أبي سنان ، عن عبد الله بن أبي الهذيل ، عن ابن عباس ، قوله: ( ولما فصلت العير ) قال:فلما خرجت العير هبت ريح ، فذهبت بريح قميص يوسف إلى يعقوب ، فقال: ( إني لأجد ريح يوسف ) قال:ووجد ريح قميصه من مسيرة ثمانية أيام. 19817- حدثنا ابن حميد ، قال:حدثنا سلمة ، عن ابن إسحاق قال: لما فصلت العير من مصر استروَح يعقوب ريح يوسف ، فقال لمن عنده من ولده: ( إني لأجد ريح يوسف لولا أن تفنّدون ). * * * وأما قوله: ( لولا أن تفندون ) ، فإنه يعني: لولا أن تعنّفوني ، وتعجّزوني ، وتلوموني ، وتكذبوني. ومنه قول الشاعر: (32) يَـا صَـاحِبَيَّ دَعَـا لَـوْمِي وَتَفْنِيـدِي فَلَيْسَ مَـا فَـاتَ مِـنْ أَمْـرِي بمَرْدُودِ (33) ويقال: " أفند فلانًا الدهر " ، وذلك إذا أفسده، ومنه قول ابن مقبل: دَعِ الدَّهْــرَ يَفْعَــلْ مَـا أَرَادَ فإنَّـهُ إِذا كُــلِّفَ الإفْنَــاد بالنِّـاسِ أَفْنَـدا (34) * * * واختلف أهل التأويل في معناه. فقال بعضهم: معناه:لولا أن تسفهوني. *ذكر من قال ذلك: 19818- حدثنا ابن وكيع ، قال، حدثنا ابن عيينة ، عن أبي سنان ، عن ابن أبي الهذيل ، عن ابن عباس: ( لولا أن تفندون ) قال:تسفّهون. 19819- حدثنا أبو كريب ، قال، حدثنا وكيع ، وحدثنا ابن وكيع ، قال، حدثنا أبي ، ، عن إسرائيل ، عن أبي سنان ، عن ابن أبي الهذيل ، عن ابن عباس ، مثله . 19820- ... وبه قال، حدثنا أبي ، عن سفيان ، عن خصيف ، عن مجاهد: ( لولا أن تفندون ) قال:تسفّهون. 19821- حدثني المثنى وعلي بن داود قالا حدثنا عبد الله ، قال: حدثني معاوية ، عن علي ، عن ابن عباس ، قوله: ( لولا أن تفندون ) يقول:تجهِّلون. 19822- حدثنا أحمد بن إسحاق ، قال، حدثنا أبو أحمد ، قال، حدثنا إسرائيل ، عن أبي سنان ، عن عبد الله بن أبي الهذيل ، عن ابن عباس: ( لولا أن تفندون ) ، قال:لولا أن تسفهون. 19823- حدثنا أحمد ، قال، حدثنا أبو أحمد ، وحدثني المثنى ، قال، حدثنا أبو نعيم ، قالا جميعًا:حدثنا سفيان ، عن خصيف ، عن مجاهد: ( لولا أن تفندون ) ، قال:لولا أن تسفهون. 19824- حدثني المثنى ، قال، حدثنا الحماني ، قال:حدثنا شريك ، عن أبي سنان ، عن سعيد بن جبير ، عن ابن عباس ، وسالم عن سعيد ، : ( لولا أن تفندون ) ، قال أحدهما: تسفهون ، وقال الآخر: تكذبون. 19825- حدثني يعقوب ، قال، حدثنا هشيم ، قال، أخبرنا عبد الملك بن أبي سليمان ، عن عطاء: ( لولا أن تفندون ) ، قال:لولا أن تكذبون ، لولا أن تسفّهون. 19826- حدثنا ابن وكيع ، قال، حدثنا يزيد بن هارون ، عن عبد الملك ، عن عطاء قال، تسفهون. 19827- حدثنا بشر ، قال، حدثنا يزيد ، قال، حدثنا سعيد ، عن قتادة: ( لولا أن تفندون ) ، يقول: لولا أن تسفهون. 19828- حدثنا محمد بن عبد الأعلى ، قال: حدثنا محمد بن ثور ، عن معمر ، عن قتادة: ( لولا أن تفندون ) ، يقول: لولا أن تسفهون. 19829- حدثنا الحسن بن يحيى ، قال: أخبرنا عبد الرزاق ، قال، أخبرنا إسرائيل ، عن أبي سنان ، عن عبد الله بن أبي الهذيل ، قال: سمعت ابن عباس يقول: ( لولا أن تفندون ) ، يقول:تسفهّون. 19830- حدثنا الحسن بن محمد ، قال:حدثنا شبابة ، قال:حدثنا ورقاء ، عن ابن أبي نجيح ، عن مجاهد ، قوله: ( لولا أن تفندون ) ، قال:ذهبَ عقله! 19831- حدثني محمد بن عمرو ، قال، حدثنا أبو عاصم ، قال، حدثنا عيسى ، عن ابن أبي نجيح ، عن مجاهد: ( تفندون ) ، قال:قد ذهبَ عقله! 19832- حدثني المثنى ، قال، حدثنا أبو حذيفة ، قال، حدثنا شبل ، عن ابن أبي نجيح ، عن مجاهد ، 19833- وحدثني المثنى قال، حدثنا إسحاق ، قال، حدثنا عبد الله ، عن ورقاء ، عن ابن أبي نجيح ، عن مجاهد: ( لولا أن تفندون ) ، قال: قد ذهب عقله! 19834- حدثنا القاسم ، قال:حدثنا الحسين ، قال:حدثني حجاج ، عن ابن جريج ، عن مجاهد: ( لولا أن تفندون ) قال:لولا أن تقولوا:ذهب عقلك! 19835- حدثنا ابن حميد ، قال:حدثنا سلمة ، عن ابن إسحاق: ( لولا أن تفندون ) ، يقول: لولا أن تضعِّفوني. 19836- حدثني يونس ، قال، أخبرنا ابن وهب ، قال، قال ابن زيد ، في قوله: ( لولا أن تفندون ) ، قالالذي ليس له عقل ذلك " المفنّد " ، يقول: لا يعقل. (35) * * * وقال آخرون:معناه:لولا أن تكذبون . *ذكر من قال ذلك: 19837- حدثنا ابن وكيع ، قال:حدثنا سويد بن عمرو الكلبي ، عن شريك ، عن سالم عن سعيد: ( لولا أن تفندون ) قال:تكذبون. 19838- ... قال:حدثنا عمرو ، عن أسباط ، عن السدي قال: لولا أن تهرِّمون وتكذبون. 19839- ... قال: حدثنا محمد بن بكر ، عن ابن جريج ، قال:بلغني عن مجاهد قال: تكذبون. 19840- ... قال:حدثنا عبدة، وأبو خالد ، عن جويبر ، عن الضحاك قال: لولا أن تكذبون. 19841- حدثت عن الحسين ، قال، سمعت أبا معاذ ، يقول، حدثنا عبيد بن سليمان قال، سمعت الضحاك يقول في قوله: ( لولا أن تفندون ) تكذبون. 19842- حدثني المثنى قال، حدثنا عمرو قال، أخبرنا هشيم ، عن عبد الملك ، عن عطاء في قوله: ( لولا أن تفندون ) قال: تسفهون أو تكذبون. 19843- حدثني محمد بن سعد ، قال: حدثني أبي ، قال: حدثني عمي ، قال: حدثني أبي ، عن أبيه ، عن ابن عباس ، قوله: ( لولا أن تفندون ) ، يقول:تكذبون . * * * وقال آخرون: معناه تهرِّمون. *ذكر من قال ذلك: 19844- حدثنا أحمد بن إسحاق ، قال، حدثنا أبو أحمد ، قال، حدثنا إسرائيل ، عن ابن أبي نجيح ، عن مجاهد: ( لولا أن تفندون ) ، قال: لولا أن تهرِّمون. 19845- حدثنا ابن وكيع ، قال، حدثنا عبيد الله ، عن إسرائيل ، عن أبي يحيى ، عن مجاهد ، مثله . 19846- حدثنا بشر ، قال، حدثنا يزيد ، قال، حدثنا سعيد ، عن قتادة ، عن الحسن قال: تهرِّمون. 19847- حدثني يعقوب ، قال، حدثنا هشيم ، قال، أخبرنا أبو الأشهب ، عن الحسن: ( لولا أن تفندون ) ، قال:تهرِّمون. 19848- حدثني المثنى ، قال، حدثنا عمرو بن عون ، قال، أخبرنا هشيم ، عن أبي الأشهب وغيره ، عن الحسن ، مثله . * * * قال أبو جعفر: وقد بينا أن أصل " التفنيد ":الإفساد . وإذا كان ذلك كذلك فالضعف والهرم والكذب وذهاب العقل وكل معاني الإفساد تدخل في التفنيد ، لأن أصل ذلك كله الفساد والفساد في الجسم:الهرمُ وذهاب العقل والضعف ، وفي الفعل: الكذب واللوم بالباطل ، ولذلك قال جرير بن عطية: يـا عَـاذِليَّ دَعَـا المَـلامَ وأَقْصِـرَا طَــالَ الهَــوَى وأَطَلْتُمـا التَّفْنيـدا (36) يعني: الملامة ، فقد تبيّن، إذ كان الأمر على ما وصفنا، أنّ الأقوال التي قالها من ذكرنا قولَه في قوله: ( لولا أن تفندون ) على اختلاف عباراتهم عن تأويله ، متقاربةُ المعاني ، محتملٌ جميعَها ظاهرُ التنـزيل ، إذ لم يكن في الآية دليلٌ على أنه معنيٌّ به بعض ذلك دون بعض . * * * ---------------------- الهوامش: (28) انظر تفسير" فصل" فيما سلف 5 : 338 . (29) الأثر : 19801 -" أبو شريح" ، وهو :" عبد الرحمن بن شريح بن عبد الله المعافري" ، ثقة روى له الجماعة ، مضى برقم : 6199 . وأما" أبو أيوب الهوزني" ، فلم أستطع أن أعرف من هو ، وقد ذكره الطبري بكنيته هنا ، وفي تاريخه 1 : 185 ، وساق هذا الخبر بنصه . (30) الأثر : 19801 -" أبو سنان"، هو الشيباني الأكبر:"ضرار بن مرة"، ثقة، مضى برقم: 17336، 17337، وسيأتي الخبر بعد رقم: 19804 وما بعده. و" ابن أبي الهذيل" ، هو" عبد الله ابن أبي الهذيل العنزي" ، ثقة ، مضى برقم : 13932 . (31) قوله :" وقد أتى لذلك زمان طويل" ، يعني مدة فراق يعقوب ويوسف ، كما يظهر من الأثر التالي . (32) هو هانئ بن شكيم العدوي ، هكذا نسبة أبو عبيدة . (33) مجاز القرآن 1 : 318 ، وروايته هناك :" عن أمر" ، بغير إضافة . (34) لم أجد البيت فيما بين يدي من المراجع . (35) في المطبوعة :" يقولون : لا يعقل" ، وما في المخطوطة صواب محض ، على منهاجهم . (36) ديوانه : 169 ، من قصيدة له طويلة ، ورواية البيت خطأ في الديوان ، صوابه ما ههنا ،" وأقصرا" ، بالراء ، من" الإقصار" ، وهو الكف عن فعل الشيء .