Tabari (1 passage)

1. Full Dutch translation of Tabari's text

   Dit is een aansporing van Allah — verheven is Zijn gedachtenis — aan Zijn profeet Mohammed ﷺ om Zijn boodschap over te brengen, en tegelijk een mededeling van Hem dat Hij hem reeds van tevoren heeft toegezegd dat Hij hem zal beschermen tegen ieder die hem kwaad en ondergang toewenst. De Verhevene zegt: gedenk, o Mohammed, toen Wij tot jou zeiden dat jouw Heer de mensen met Zijn macht omvat heeft, zodat zij in Zijn greep zijn en niet bij machte zijn om aan Zijn wil te ontkomen; en Wij zullen jou tegen hen beschermen, dus wees voor niemand van hen bevreesd, en ga voort met wat Wij jou hebben opgedragen aan het overbrengen van Onze boodschap.

   En in dezelfde zin als wat wij hierover hebben gezegd, hebben de uitleggers (ahl al-taʾwīl) zich uitgesproken.

   * Vermelding van wie dat gezegd heeft:

   Mohammed ibn al-Muthannā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Ṣamad heeft ons verteld, hij zei: Shuʿba heeft ons verteld, op gezag van Abū Rajāʾ, hij zei: ik hoorde al-Ḥasan zeggen: "Hij heeft de mensen omvat" betekent: Hij heeft jou tegen de mensen behoed.

   Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Yaḥyā ibn Wāḍiḥ heeft ons verteld, hij zei: Abū Bakr al-Hudhalī heeft ons verteld, op gezag van al-Ḥasan, over En toen Wij tot jou zeiden dat jouw Heer de mensen omvat heeft, zei hij: Hij zegt: Ik heb omwille van jou de Arabieren omsloten, zodat zij jou niet zullen doden — en zo wist hij dat hij niet gedood zou worden.

   Mohammed ibn ʿAmr heeft mij verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, hij zei: ʿĪsā heeft ons verteld; en al-Ḥārith heeft mij verteld, hij zei: al-Ḥasan heeft ons verteld, hij zei: Warqāʾ heeft ons verteld — beiden op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, over Hij heeft de mensen omvat, zei hij: zij zijn dus in Zijn greep.

   Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, op gezag van Ibn Jurayj, op gezag van Mujāhid, iets soortgelijks.

   Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Abū Sufyān heeft ons verteld, op gezag van Maʿmar, op gezag van al-Zuhrī, op gezag van ʿUrwa ibn al-Zubayr, zijn woord Hij heeft de mensen omvat, hij zei: Hij heeft jou tegen de mensen beschermd. Maʿmar zei: Qatāda zei iets soortgelijks.

   Ibn ʿAbd al-Aʿlā heeft ons verteld, hij zei: Ibn Thawr heeft ons verteld, op gezag van Maʿmar, op gezag van Qatāda, zijn woord En toen Wij tot jou zeiden dat jouw Heer de mensen omvat heeft, hij zei: Hij heeft jou tegen de mensen beschermd.

   Bishr heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, En toen Wij tot jou zeiden dat jouw Heer de mensen omvat heeft: dat wil zeggen: Hij heeft jou tegen de mensen beschermd, opdat jij de boodschap van jouw Heer zou overbrengen.

   En Zijn woord En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt: de uitleggers verschilden hierover van mening. Sommigen van hen zeiden:

   Het is een visioen van het oog, en het is wat de Profeet ﷺ zag toen hij bij nacht werd gevoerd van Mekka naar Jeruzalem (Bayt al-Maqdis).

   * Vermelding van wie dat gezegd heeft:

   Abū Kurayb heeft ons verteld, hij zei: Mālik ibn Ismāʿīl heeft ons verteld, hij zei: Ibn ʿUyayna heeft ons verteld, op gezag van ʿAmr, op gezag van ʿIkrima, op gezag van Ibn ʿAbbās, over Zijn woord En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt, zei hij: het is een visioen van het oog dat aan de Boodschapper van Allah ﷺ getoond werd in de nacht waarin hij bij nacht werd gevoerd, en het was geen droomvisioen.

   Ibn Wakīʿ heeft ons verteld, hij zei: Sufyān ibn ʿUyayna heeft ons verteld, op gezag van ʿAmr ibn Dīnār, op gezag van ʿIkrima, op gezag van Ibn ʿAbbās — hij werd ondervraagd over Zijn woord En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt — zei hij: het is een visioen van het oog dat de Profeet ﷺ zag in de nacht waarin hij bij nacht werd gevoerd.

   Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, hij zei: Ibn ʿUyayna heeft ons bericht, op gezag van ʿAmr, op gezag van ʿIkrima, op gezag van Ibn ʿAbbās, iets soortgelijks.

   Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Ḥakkām heeft ons verteld, hij zei: ʿAmr heeft ons verteld, op gezag van Furāt al-Qazzāz, op gezag van Saʿīd ibn Jubayr, En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt, zei hij: dat was in de nacht waarin hij bij nacht naar Jeruzalem werd gevoerd, en hij zag wat hij zag, en de polytheïsten (mushrikīn) verklaarden hem voor leugenaar toen hij het hun vertelde.

   Yaʿqūb heeft mij verteld, hij zei: Ibn ʿUlayya heeft ons verteld, op gezag van Abū Rajāʾ, op gezag van al-Ḥasan, over Zijn woord En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt, zei hij: hij werd in de avond bij nacht naar Jeruzalem gevoerd, en hij verrichtte daar het gebed, en Allah toonde hem van de tekenen wat Hij hem toonde; daarna werd hij 's ochtends weer in Mekka aangetroffen, en hij berichtte hun dat hij bij nacht naar Jeruzalem was gevoerd. Toen zeiden zij tot hem: O Mohammed, hoe zit het met jou — je was 's avonds daar, en 's ochtends ben je weer onder ons en bericht je ons dat je naar Jeruzalem bent gegaan? En zij verbaasden zich daarover, totdat sommigen van hen afvallig werden van de islam.

   Mohammed ibn Bashshār heeft ons verteld, hij zei: Hawdha heeft ons verteld, hij zei: ʿAwf heeft ons verteld, op gezag van al-Ḥasan, over Zijn woord En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt, zei hij: de ongelovigen van de bewoners van Mekka zeiden: behoort het niet tot de leugens van Ibn Abī Kabsha dat hij beweert dat hij een reis van twee maanden in één nacht heeft afgelegd?

   Abū Ḥuṣayn heeft mij verteld, hij zei: ʿAbthar heeft ons verteld, hij zei: Ḥuṣayn heeft ons verteld, op gezag van Abū Mālik, over dit vers En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt, zei hij: zijn reis naar Jeruzalem.

   Abū al-Sāʾib en Yaʿqūb hebben mij verteld, zij beiden zeiden: Ibn Idrīs heeft ons verteld, op gezag van al-Ḥasan ibn ʿAbd Allāh, op gezag van Abū al-Ḍuḥā, op gezag van Masrūq, over Zijn woord En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt, zei hij: toen hij bij nacht werd gevoerd.

   Ibn Bashshār heeft ons verteld, hij zei: Abū Aḥmad heeft ons verteld, hij zei: Sufyān heeft ons verteld, op gezag van Manṣūr, op gezag van Ibrāhīm, En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt, zei hij: in de nacht waarin hij bij nacht werd gevoerd.

   Mohammed ibn ʿAbd al-Aʿlā heeft ons verteld, hij zei: Mohammed ibn Thawr heeft ons verteld, op gezag van Maʿmar, op gezag van Qatāda, En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt, zei hij: het visioen dat Wij jou in Jeruzalem hebben getoond toen hij bij nacht werd gevoerd; en dat was de beproeving voor de ongelovige.

   Bishr heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt, hij zegt: Allah toonde hem van de tekenen en lessen op zijn reis naar Jeruzalem. Ons is overgeleverd dat mensen afvallig werden na hun islam toen de Boodschapper van Allah ﷺ hun over zijn reis verhaalde; zij ontkenden dat en verklaarden hem voor leugenaar, en zij verbaasden zich over hem en zeiden: je verhaalt ons dat je een reis van twee maanden in één enkele nacht hebt afgelegd.

   Mohammed ibn Saʿd heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, hij zei: mijn oom heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van Ibn ʿAbbās, zijn woord En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt, zei hij: het is wat hem in Jeruzalem getoond werd in de nacht waarin hij bij nacht werd gevoerd.

   Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, op gezag van Ibn Jurayj, En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond, zei hij: Allah toonde hem van de tekenen op de weg naar Jeruzalem toen hij bij nacht werd gevoerd. De verplichting van het gebed werd opgelegd in de nacht waarin hij bij nacht werd gevoerd, een jaar en negen jaar (1) vóór zijn uittocht (hijra), in de tien jaar die hij in Mekka verbleef; daarna keerde hij diezelfde nacht terug. Toen zei de Quraysh: hij heeft het avondmaal bij ons gebruikt en is 's ochtends bij ons, en daarna beweert hij dat hij in één nacht naar Syrië (al-Shām) is gegaan en weer is teruggekeerd! En bij Allah, de wouw doet er twee maanden over: een maand heen en een maand terug.

   Yūnus heeft mij verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: Ibn Zayd zei, over Zijn woord En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt, hij zei: dit was toen hij bij nacht naar Jeruzalem werd gevoerd; mensen werden daardoor in beproeving gebracht en zeiden: gaat hij naar Jeruzalem en keert hij in één nacht terug? En hij ﷺ zei: "Toen Jibrāʾīl — vrede zij met hem — bij mij kwam met al-Burāq om mij erop te dragen, sloeg zij met haar oren en kromp zij in elkaar; toen keek Jibrāʾīl naar haar en zei: bij Hem die mij met de waarheid van Zijn zijde heeft gezonden, niemand van de kinderen van Adam die beter is dan hij heeft jou ooit bereden. Daarop sloeg zij met haar oren en brak het zweet haar uit totdat het onder haar wegvloeide; en haar schrede reikte zo ver als haar blik reikte." En toen hij hun dat bracht, zeiden zij: Mohammed zou niet ophouden voordat hij met een leugen zou komen die uit haar einders barst. Zo gingen zij naar Abū Bakr — moge Allah tevreden over hem zijn — en zeiden: deze metgezel van jou zegt zus en zo. Hij zei: heeft hij dat werkelijk gezegd? Zij zeiden: ja. Hij zei: als hij dat gezegd heeft, dan heeft hij de waarheid gesproken. Zij zeiden: geloof je hem als hij zegt dat hij naar Jeruzalem is gegaan en in één nacht is teruggekeerd? Abū Bakr zei: ja — moge Allah jullie verstand wegnemen! Geloof ik hem in het bericht uit de hemel, terwijl de hemel verder weg is dan Jeruzalem, en zou ik hem dan niet geloven in het bericht over Jeruzalem? Zij zeiden tot de Profeet ﷺ: wij zijn naar Jeruzalem gegaan, beschrijf het dan voor ons. Toen zij dat zeiden, hief Allah — gezegend en verheven is Hij — het voor hem op en stelde het hem voor ogen, en hij begon te zeggen: het is zus, en daarin is zus. Toen zei een van hen: bij jullie vader, hij heeft er geen letter van fout. En zij zeiden: dit is een man die een tovenaar is.

   Mij is overgeleverd op gezag van al-Ḥusayn ibn al-Faraj, hij zei: ik hoorde Abū Muʿādh zeggen: ʿUbayd ibn Sulaymān heeft ons verteld, hij zei: ik hoorde al-Ḍaḥḥāk zeggen over Zijn woord En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt: dat wil zeggen, de nacht waarin hij bij nacht naar Jeruzalem werd gevoerd, en daarna diezelfde nacht terugkeerde — en dat was een beproeving voor hen.

   Mohammed ibn ʿAmr heeft mij verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, hij zei: ʿĪsā heeft ons verteld; en al-Ḥārith heeft mij verteld, hij zei: al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Warqāʾ heeft ons verteld — beiden op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, over Zijn woord Het visioen dat Wij jou hebben getoond, zei hij: toen Mohammed ﷺ bij nacht werd gevoerd.

   Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, op gezag van Ibn Jurayj, op gezag van Mujāhid, iets soortgelijks.

   En anderen zeiden: het is zijn droomvisioen waarin hij zag dat hij Mekka zou binnentreden.

   * Vermelding van wie dat gezegd heeft:

   Mohammed ibn Saʿd heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, hij zei: mijn oom heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van Ibn ʿAbbās, zijn woord En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt, zei hij: er wordt gezegd dat de Boodschapper van Allah ﷺ in een visioen werd getoond dat hij Mekka binnentrad, hij en zijn metgezellen, terwijl hij zich op dat moment in Medina bevond. Toen haastte de Boodschapper van Allah ﷺ zich met de reis naar Mekka, vóór de vastgestelde tijd, maar de polytheïsten dreven hem terug. Daarop zeiden sommige mensen: de Boodschapper van Allah ﷺ is teruggedreven, terwijl hij ons toch had verteld dat hij het zou binnentreden! En zo werd zijn terugkeer hun beproeving.

   En anderen, van degenen die zeiden dat het een droomvisioen was, zeiden: de Boodschapper van Allah ﷺ had slechts in zijn droom een volk gezien dat zijn kansel beklom.

   * Vermelding van wie dat gezegd heeft: Mij is overgeleverd op gezag van Mohammed ibn al-Ḥasan ibn Zabāla, hij zei: ʿAbd al-Muhaymin ibn ʿAbbās ibn Sahl ibn Saʿd heeft ons verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, op gezag van mijn grootvader, hij zei: de Boodschapper van Allah ﷺ zag de zonen van die-en-die op zijn kansel rondspringen zoals apen springen, en dat bedroefde hem, zodat men hem daarna niet meer ten volle zag lachen (2) totdat hij stierf. Hij zei: en Allah — machtig en verheven is Hij — openbaarde daarover En Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt .... [tot het einde van het vers].

   En de meest juiste van de uitspraken hierover is de uitspraak van wie zei: hiermee wordt bedoeld het visioen van de Boodschapper van Allah ﷺ — wat hij zag aan tekenen en lessen op zijn weg naar Jeruzalem, en Jeruzalem zelf, in de nacht waarin hij bij nacht werd gevoerd; en wij hebben een deel daarvan reeds aan het begin van deze surah vermeld.

   Wij zeiden slechts dat dit het meest juist is wegens de eensgezindheid (ijmāʿ) van het gezaghebbende bewijs onder de uitleggers dat dit vers juist hierover is geopenbaard, en dat Allah — machtig en verheven is Hij — dit ermee bedoelde. Als dat zo is, dan is de uitleg van de woorden: en Wij hebben jouw visioen dat Wij jou toonden in de nacht waarin Wij jou bij nacht van Mekka naar Jeruzalem voerden, slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt — hij zegt: slechts tot een beproeving voor de mensen die afvallig werden van de islam toen hun bericht werd over het visioen dat hij — vrede en zegeningen zij met hem — gezien had, en tot een beproeving voor de polytheïsten onder de bewoners van Mekka, die door het horen daarvan uit de mond van de Boodschapper van Allah ﷺ slechts toenamen in volharding in hun dwaling en in ongeloof bovenop hun ongeloof.

   Zoals Bishr ons verteld heeft, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, zijn woord slechts tot een beproeving voor de mensen (3).

   En wat betreft Zijn woord en de vervloekte boom in de Koran: de uitleggers verschilden daarover van mening. Sommigen van hen zeiden: het is de Zaqqūm-boom.

   * Vermelding van wie dat gezegd heeft:

   Abū Kurayb heeft ons verteld, hij zei: Mālik ibn Ismāʿīl heeft ons verteld, hij zei: Abū ʿUbayda heeft ons verteld, op gezag van ʿAmr, op gezag van ʿIkrima, op gezag van Ibn ʿAbbās, en de vervloekte boom in de Koran, zei hij: de Zaqqūm-boom.

   Mohammed ibn Saʿd heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, hij zei: mijn oom heeft mij verteld, hij zei: mijn vader heeft mij verteld, op gezag van zijn vader, op gezag van Ibn ʿAbbās, zijn woord en de vervloekte boom in de Koran, zei hij: het is de Zaqqūm-boom. Abū Jahl zei: maakt Ibn Abī Kabsha mij bang met een Zaqqūm-boom? Daarna liet hij dadels en boter brengen en begon te zeggen: eet zaqqūm! Toen openbaarde Allah de Verhevene haar vruchtkolven zijn als de koppen van de duivels en openbaarde Hij En Wij boezemen hun vrees in, maar het doet hen slechts toenemen in grote opstandigheid.

   Abū al-Sāʾib en Yaʿqūb hebben mij verteld, zij beiden zeiden: Ibn Idrīs heeft ons verteld, op gezag van al-Ḥasan ibn ʿUbayd Allāh, op gezag van Abū al-Ḍuḥā, op gezag van Masrūq, en de vervloekte boom in de Koran, zei hij: de Zaqqūm-boom.

   Ibn Bashshār heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Raḥmān heeft ons verteld, hij zei: Sufyān heeft ons verteld, op gezag van al-Ḥasan ibn ʿUbayd Allāh, op gezag van Abū al-Ḍuḥā, op gezag van Masrūq, iets soortgelijks.

   Yaʿqūb heeft mij verteld, hij zei: Ibn ʿUlayya heeft ons verteld, op gezag van Abū Rajāʾ, op gezag van al-Ḥasan, over Zijn woord en de vervloekte boom in de Koran: de Quraysh aten dadels en boter en zeiden: eet deze zaqqūm! Abū Rajāʾ zei: ʿAbd al-Quddūs heeft mij verteld, op gezag van al-Ḥasan, hij zei: en Allah beschreef haar voor hen in [surah] al-Ṣāffāt.

   Ibn Bashshār heeft ons verteld, hij zei: Hawdha heeft ons verteld, hij zei: ʿAwf heeft ons verteld, op gezag van al-Ḥasan, hij zei: Abū Jahl en de ongelovigen van de bewoners van Mekka zeiden: behoort het niet tot de leugens van Ibn Abī Kabsha dat hij jullie een Vuur belooft waarin de stenen verbranden, en beweert dat daarin een boom groeit — en de vervloekte boom in de Koran? Hij zei: het is de Zaqqūm-boom.

   ʿAbd Allāh ibn Aḥmad ibn Yūnus heeft mij verteld, hij zei: ʿAbthar heeft ons verteld, hij zei: Ḥuṣayn heeft ons verteld, op gezag van Abū Mālik, over dit vers en de vervloekte boom in de Koran, zei hij: de Zaqqūm-boom.

   Ibn Bashshār heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Raḥmān heeft ons verteld, hij zei: Hushaym heeft ons verteld, op gezag van Ḥuṣayn, op gezag van Abū Mālik, hij zei over Zijn woord en de vervloekte boom in de Koran: het is de Zaqqūm-boom.

   Ibn Bashshār heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Raḥmān heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd Allāh ibn al-Mubārak heeft ons verteld, op gezag van een man die Badr genoemd wordt, op gezag van ʿIkrima, hij zei: de Zaqqūm-boom.

   Ibn Bashshār heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Raḥmān heeft ons verteld, hij zei: Isrāʾīl heeft ons verteld, op gezag van Furāt al-Qazzāz, hij zei: Saʿīd ibn Jubayr werd ondervraagd over de vervloekte boom, hij zei: de Zaqqūm-boom.

   Ibn Bashshār heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Raḥmān heeft ons verteld, hij zei: Hushaym heeft ons verteld, op gezag van ʿAbd al-Malik al-ʿAzramī, op gezag van Saʿīd ibn Jubayr, en de vervloekte boom, zei hij: de Zaqqūm-boom.

   Ibn Bashshār heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Raḥmān heeft ons verteld, hij zei: Sufyān heeft ons verteld, op gezag van Manṣūr, op gezag van Ibrāhīm, iets soortgelijks.

   Mohammed ibn ʿAmr heeft mij verteld, hij zei: Abū ʿĀṣim heeft ons verteld, hij zei: ʿĪsā heeft ons verteld; en al-Ḥārith heeft mij verteld, hij zei: al-Ḥasan heeft mij verteld, hij zei: Warqāʾ heeft ons verteld — beiden op gezag van Ibn Abī Najīḥ, op gezag van Mujāhid, en de vervloekte boom in de Koran, zei hij: de Zaqqūm.

   Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, op gezag van Ibn Jurayj, op gezag van Mujāhid, iets soortgelijks.

   Ibn Ḥumayd heeft ons verteld, hij zei: Jarīr heeft ons verteld, op gezag van Abū al-Maḥjal, op gezag van Abū Maʿshar, op gezag van Ibrāhīm, dat hij placht te zweren zonder voorbehoud dat de vervloekte boom de Zaqqūm-boom is.

   Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, hij zei: Isrāʾīl heeft ons bericht, op gezag van Furāt al-Qazzāz, hij zei: ik vroeg Saʿīd ibn Jubayr naar de vervloekte boom in de Koran, hij zei: de Zaqqūm-boom.

   Al-Ḥasan ibn Yaḥyā heeft ons verteld, hij zei: ʿAbd al-Razzāq heeft ons bericht, hij zei: Ibn ʿUyayna heeft ons bericht, op gezag van ʿAmr, op gezag van ʿIkrima, op gezag van Ibn ʿAbbās, hij zei: het is de Zaqqūm.

   Bishr heeft ons verteld, hij zei: Yazīd heeft ons verteld, hij zei: Saʿīd heeft ons verteld, op gezag van Qatāda, zijn woord en de vervloekte boom in de Koran, en Wij boezemen hun vrees in, maar het doet hen slechts toenemen in grote opstandigheid: het is de Zaqqūm-boom, waarmee Allah Zijn dienaren vrees inboezemde, en zij raakten daardoor in beproeving, totdat een van hen, Abū Jahl ibn Hishām, zei: deze metgezel van jullie beweert dat er in het Vuur een boom is, terwijl het Vuur de bomen juist verteert! En bij Allah, wij kennen geen zaqqūm anders dan dadels en boter — eet dus zaqqūm! Toen openbaarde Allah — gezegend en verheven is Hij — toen zij zich erover verbaasden dat er in het Vuur een boom zou zijn voorwaar, het is een boom die ontspruit uit de bodem van het Hellevuur (al-jaḥīm) * haar vruchtkolven zijn als de koppen van de duivels; Ik heb haar uit het Vuur geschapen, en Ik heb ermee bestraft wie van Mijn dienaren Ik wilde.

   Ibn ʿAbd al-Aʿlā heeft ons verteld, hij zei: Mohammed ibn Thawr heeft ons verteld, op gezag van Maʿmar, op gezag van Qatāda, en de vervloekte boom in de Koran, zei hij: de Zaqqūm; en dat kwam doordat de polytheïsten zeiden: deze man bericht ons dat er in het Vuur een boom is, terwijl het Vuur de bomen verteert totdat het er niets van overlaat! En dat was een beproeving.

   Mij is overgeleverd op gezag van al-Ḥusayn ibn al-Faraj, hij zei: ik hoorde Abū Muʿādh zeggen: ʿUbayd ibn Sulaymān heeft ons verteld, hij zei: ik hoorde al-Ḍaḥḥāk zeggen over Zijn woord en de vervloekte boom in de Koran: hij zei: de Zaqqūm-boom.

   Yūnus heeft mij verteld, hij zei: Ibn Wahb heeft ons bericht, hij zei: Ibn Zayd zei, over Zijn woord en de vervloekte boom in de Koran: de Zaqqūm, waarvan zij Allah vroegen dat Hij hun huizen ermee zou vullen; en hij zei: het is de ṣarafān met boter, die men als zaqqūm eet — en de ṣarafān is een soort dadel. Hij zei: en Abū Jahl zei: het is de ṣarafān met boter — en zij raakten daardoor in beproeving.

   En anderen zeiden: het is de kashūth (4).

   * Vermelding van wie dat gezegd heeft:

   Abū Kurayb heeft ons verteld, hij zei: Mohammed ibn Ismāʿīl ibn Abī Fudayk heeft ons verteld, op gezag van Ibn Abī Dhiʾb, op gezag van een vrijgelatene van de Banū Hāshim die het hem vertelde, dat ʿAbd Allāh ibn al-Ḥārith ibn Nawfal hem naar Ibn ʿAbbās zond om hem te vragen naar de vervloekte boom in de Koran. Hij zei: het is deze boom die zich om de [andere] boom slingert en die in het water wordt gelegd — namelijk de kashūthī.

   En de meest juiste van de twee uitspraken hierover is naar onze mening de uitspraak van wie zei: ermee wordt de Zaqqūm-boom bedoeld, wegens de eensgezindheid van het gezaghebbende bewijs onder de uitleggers daarover. "De vervloekte boom" staat in de accusatief als bijstelling, aangesloten op "het visioen". De uitleg van de woorden is dan: en Wij hebben het visioen dat Wij jou hebben getoond, en de vervloekte boom in de Koran, slechts tot een beproeving voor de mensen gemaakt. Hun beproeving aangaande het visioen was wat ik vermeld heb over de afvalligheid van wie afvallig werd en de volharding van de mensen van shirk in hun shirk, toen de Boodschapper van Allah ﷺ hun berichtte over wat Allah hem op zijn reis naar Jeruzalem had getoond in de nacht waarin hij bij nacht werd gevoerd; en hun beproeving aangaande de vervloekte boom was wat wij vermeld hebben over de uitspraak van Abū Jahl en de polytheïsten met hem: Mohammed bericht ons dat er in het Vuur een groeiende boom is, terwijl het Vuur de bomen verteert — hoe zou er dan iets in groeien?

   En Zijn woord En Wij boezemen hun vrees in, maar het doet hen slechts toenemen in grote opstandigheid, hij zegt: en Wij boezemen deze polytheïsten vrees in door de bestraffingen en de afschrikwekkende straffen waarmee Wij hen bedreigen, maar Ons vrees inboezemen doet hen slechts toenemen in grote opstandigheid — hij zegt: slechts in volharding en grote dwaling in hun ongeloof. En dat kwam doordat zij, toen hun vrees werd ingeboezemd voor het Vuur waarin hun voedsel de Zaqqūm is, om dadels en boter vroegen en zeiden: eet hiervan zaqqūm!

   En in dezelfde zin als wat wij hierover hebben gezegd, hebben de uitleggers zich uitgesproken.

   * Vermelding van wie dat gezegd heeft; een deel van wie dat gezegd heeft is reeds eerder vermeld, en wij vermelden een deel van wie nog rest.

   Al-Qāsim heeft ons verteld, hij zei: al-Ḥusayn heeft ons verteld, hij zei: Ḥajjāj heeft mij verteld, hij zei: Ibn Jurayj zei en de vervloekte boom, hij zei: haar vruchtkolven zijn als de koppen van de duivels, en de duivels zijn vervloekt. Hij zei: en de vervloekte boom in de Koran — toen Hij haar noemde, deed dat hen toenemen in beproeving en opstandigheid; Allah — gezegend en verheven is Hij — zei En Wij boezemen hun vrees in, maar het doet hen slechts toenemen in grote opstandigheid.

   --------------------

   De voetnoten:

   (1) Het is wellicht: "en negen jaar", dat wil zeggen: en na verloop van negen ... enzovoort.

   (2) De betekenis is: men zag hem daarna niet meer ten volle lachen totdat hij stierf.

   (3) De tekst (matn) werd ingekort, volstaand met wat zojuist is voorafgegaan.

   (4) De kashūth en de kashūthā: een plant die zich aan de takken vasthecht en geen wortel in de grond heeft. Het is een woord uit de Sawād (zie Lisān al-ʿArab en Tāj al-ʿArūs).

   Show original Arabic

   وهذا حضّ من الله تعالى ذكره نبيه محمدا صلى الله عليه وسلم، على تبليغ رسالته، وإعلام منه أنه قد تقدّم منه إليه القول بأنه سيمنعه، من كلّ من بغاه سوءا وهلاكا، يقول جلّ ثناؤه: واذكر يا محمد إذ قلنا لك إن ربك أحاط بالناس قدرة، فهم في قبضته لا يقدرون على الخروج من مشيئته، ونحن مانعوك منهم، فلا تتهيَّب منهم أحدا، وامض لما أمرناك به من تبليغ رسالتنا. وبنحو الذي قلنا في ذلك، قال أهل التأويل. * ذكر من قال ذلك: حدثنا محمد بن المثنى، قال: ثنا عبد الصمد، قال: ثنا شعبة، عن أبي رجاء، قال: سمعت الحسن يقول: أحاط بالناس، عصمك من الناس. حدثنا ابن حميد، قال: ثنا يحيى بن واضح، قال: ثنا أبو بكر الهذلي، عن الحسن ( وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ ) قال: يقول : أحطت لك بالعرب أن لا يقتلوك، فعرف أنه لا يُقتل. حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى؛ وحدثني الحرث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد (أحاطَ بالنَّاسِ) قال: فهم في قبضته. حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج، عن مجاهد، مثله. حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمر، عن الزهري، عن عروة بن الزبير قوله (أحاطَ بالنَّاسِ) قال: منعك من الناس. قال معمر، قال قتادة ، مثله. حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن قتادة، قوله ( وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ ) قال : منعك من الناس. حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة ( وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ ) أي منعك من الناس حتى تبلِّغ رسالة ربك. وقوله ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) اختلف أهل التأويل في ذلك، فقال بعضهم: هو رؤيا عين، وهي ما رأى النبيّ صلى الله عليه وسلم لما أُسري به من مكة إلى بيت المقدس. * ذكر من قال ذلك: حدثنا أبو كريب، قال: ثنا مالك بن إسماعيل، قال: ثنا ابن عيينة، عن عمرو ، عن عكرمة، عن ابن عباس في قوله ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) قال: هي رؤيا عين أريها رسول الله صلى الله عليه وسلم ليلة أُسري به، وليست برؤيا منام. حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا سفيان بن عيينة، عن عمرو بن دينار، عن عكرمة، عن ابن عباس، سُئِل عن قوله ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) قال: هي رؤيا عين رآها النبيّ صلى الله عليه وسلم ليلة أُسري به. حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا ابن عيينة، عن عمرو، عن عكرمة، عن ابن عباس، بنحوه. حدثنا ابن حميد، قال: ثنا حكام، قال: ثنا عمرو، عن فرات القزاز، عن سعيد بن جبير ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) قال : كان ذلك ليلة أُسري به إلى بيت المقدس، فرأى ما رأى فكذّبه المشركون حين أخبرهم. حدثني يعقوب، قال: ثنا ابن علية، عن أبي رجاء، عن الحسن، في قوله ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) قال: أُسري به عشاء إلى بيت المقدس، فصلى فيه، وأراه الله ما أراه من الآيات، ثم أصبح بمكة، فأخبرهم أنه أُسري به إلى بيت المقدس، فقالوا له: يا محمد ما شأنك، أمسيت فيه ، ثم أصبحت فينا تخبرنا أنك أتيت بيت المقدس، فعجبوا من ذلك حتى ارتدّ بعضهم عن الإسلام. حدثنا محمد بن بشار، قال: ثنا هوذة، قال: ثنا عوف، عن الحسن، في قوله ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) قال: قال كفار أهل مكة: أليس من كذب ابن أبي كبشة أنه يزعم أنه سار مسيرة شهرين في ليلة. حدثني أبو حصين، قال: ثنا عبثر، قال: ثنا حصين، عن أبي مالك في هذه الآية ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) قال : مسيره إلى بيت المقدس. حدثني أبو السائب ويعقوب، قالا ثنا ابن إدريس، عن الحسن بن عبد الله، عن أبي الضحى، عن مسروق في قوله ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) قال: حين أُسري به. حدثنا ابن بشار، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا سفيان، عن منصور، عن إبراهيم ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) قال: ليلة أُسري به. حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثور، عن معمر، عن قتادة ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) قال: الرؤيا التي أريناك في بيت المقدس حين أُسري به، فكانت تلك فتنة الكافر. حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) يقول: الله أراه من الآيات والعبر في مسيره إلى بيت المقدس. ذُكر لنا أن ناسا ارتدّوا بعد إسلامهم حين حدثهم رسول الله صلى الله عليه وسلم بمسيره، أنكروا ذلك وكذّبوا له، وعجبوا منه، وقالوا: تحدّثنا أنك سرت مسيرة شهرين في ليلة واحدة. حدثني محمد بن سعد، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس، قوله ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) قال: هو ما أُري في بيت المقدس ليلة أُسري به. حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ ) قال: أراه الله من الآيات في طريق بيت المقدس حين أُسري به، نـزلت فريضة الصلاة ليلة أُسري به قبل أن يهاجر بسنة وتسع سنين (1) من العشر التي مكثها بمكة، ثم رجع من ليلته، فقالت قريش: تعشى فينا وأصبح فينا، ثم زعم أنه جاء الشام في ليلة ثم رجع، وايم الله إن الحدأة لتجيئها شهرين: شهرا مقبلة، وشهرا مُدبرة. حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد، في قوله ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) قال: هذا حين أُسري به إلى بيت المقدس، افتتن فيها ناس، فقالوا: يذهب إلى بيت المقدس ويرجع في ليلة: وقال: " لَمَّا أتانِي جَبْرَائِيلُ عَلَيْهِ السَّلامُ بالبُرَاقِ لِيَحْمِلَنِي عَلَيْها صَرَّتْ بأذُنَيْها، وَانْقَبَض بَعْضُها إلى بَعْضٍ، فَنَظَرَ إِلَيْها جَبْرَائِيلُ، فقالَ: وَالَّذِي بَعَثَنِي بالحَقّ مِنْ عِنْدِهِ ما رَكبَكَ أحَدٌ مِنْ وَلَدِ آدَمَ خَيْرٌ مِنْهُ، قالَ: فَصرَّتْ بأُذُنَيْها وَارْفَضَّتْ عَرَقا حتى سالَ ما تَحْتَها، وكانَ مُنْتَهَى خَطْوُها عِنْدَ مُنْتَهَى طَرْفها " فلما أتاهم بذلك، قالوا: ما كان محمد لينتهي حتى يأتي بكذبة تخرج من أقطارها ، فأتوا أبا بكر رضي الله عنه فقالوا: هذا صاحبك يقول كذا وكذا، فقال: وقد قال ذلك؟ قالوا: نعم، فقال: إن كان قد قال ذلك فقد صدق، فقالوا: تصدّقه إن قال ذهب إلى بيت المقدس ورجع في ليلة؟ فقال أبو بكر: إي، نـزع الله عقولكم، أصدّقه بخبر السماء، والسماء أبعد من بيت المقدس، ولا أصدّقه بخبر بيت المقدس؟ قالوا للنبيّ صلى الله عليه وسلم: إنا قد جئنا بيت المقدس فصفه لنا، فلما قالوا ذلك، رفعه الله تبارك وتعالى ومثله بين عينيه، فجعل يقول: هو كذا، وفيه كذا، فقال بعضهم: وأبيكم إن أخطأ منه حرفا، فقالوا: هذا رجل ساحر. حُدثت عن الحسين بن الفرج، قال: سمعت أبا معاذ يقول: ثنا عبيد بن سليمان، قال: سمعت الضحاك يقول في قوله ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) يعني ليلة أُسري به إلى بيت المقدس، ثم رجع من ليلته، فكانت فتنة لهم. حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال. ثنا عيسى؛ وحدثني الحرث، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قوله (الرُّؤْيَا التي أرَيْنَاكَ) قال: حين أُسري بمحمد صلى الله عليه وسلم. حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج، عن مجاهد، بنحوه. وقال آخرون: هي رؤياه التي رأى أنه يدخل مكة. * ذكر من قال ذلك: حدثني محمد بن سعد، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس، قوله ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) قال: يقال: إن رسول الله صلى الله عليه وسلم أُري أنه دخل مكة هو وأصحابه، وهو يومئذ بالمدينة، فعجَّل رسول الله صلى الله عليه وسلم السير إلى مكة قبل الأجل، فردّه المشركون، فقالت أناس: قد ردّ رسول الله صلى الله عليه وسلم، وقد كان حدثنا أنه سيدخلها، فكانت رجعته فتنتهم. وقال آخرون ممن قال: هي رؤيا منام: إنما كان رسول الله صلى الله عليه وسلم رأى في منامه قوما يعلون منبره. * ذكر من قال ذلك: حدثت عن محمد بن الحسن بن زبالة، قال: ثنا عبد المهيمن بن عباس بن سهل بن سعد، قال: ثني أبي، عن جدّي، قال: رأى رسول الله صلى الله عليه وسلم بني فلان ينـزون على منبره نـزو القردة، فساءه ذلك، فما استجمع ضاحكا (2) حتى مات، قال: وأنـزل الله عزّ وجلّ في ذلك ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ).... الآية. وأولى الأقوال في ذلك بالصواب، قول من قال: عنى به رؤيا رسول الله صلى الله عليه وسلم ما رأى من الآيات والعبر في طريقه إلى بيت المقدس، وبيت المقدس ليلة أُسري به، وقد ذكرنا بعض ذلك في أوّل هذه السورة. وإنما قُلنا ذلك أولى بالصواب، لإجماع الحجة من أهل التأويل على أن هذه الآية إنما نـزلت في ذلك، وإياه عنى الله عّز وجلّ بها، فإذا كان ذلك كذلك، فتأويل الكلام: وما جعلنا رؤياك التي أريناك ليلة أسرينا بك من مكة إلى بيت المقدس، إلا فتنة للناس: يقول: إلا بلاء للناس الذين ارتدّوا عن الإسلام، لمَّا أُخبروا بالرؤيا التي رآها، عليه الصلاة والسلام وللمشركين من أهل مكة الذين ازدادوا بسماعهم ذلك من رسول الله صلى الله عليه وسلم تماديا في غيهم، وكفرا إلى كفرهم. كما حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، قوله (إِلا فِتْنَةً للنَّاسِ) (3) . وأما قوله ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ) فإن أهل التأويل اختلفوا فيها، فقال بعضهم: هي شجرة الزَّقُّوم. * ذكر من قال ذلك: حدثنا أبو كريب، قال: ثنا مالك بن إسماعيل، قال: ثنا أبو عبيدة، عن عمرو، عن عكرمة، عن ابن عباس ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ) قال: شجرة الزَّقُّوم. حدثني محمد بن سعد، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس، قوله ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ) قال: هي شجرة الزقوم، قال أبو جهل: أيخوّفني ابن أبي كبشة بشجرة الزَّقوم، ثم دعا بتمر وزُبد، فجعل يقول: زقمني، فأنـزل الله تعالى طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ وأنـزل ( وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلا طُغْيَانًا كَبِيرًا ). حدثني أبو السائب ويعقوب، قالا ثنا ابن إدريس، عن الحسن بن عبيد الله، عن أبي الضحى، عن مسروق ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ) قال: شجرة الزقوم. حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن الحسن بن عبيد الله، عن أبي الضحى، عن مسروق، مثله. حدثني يعقوب، قال: ثنا ابن عُلَية، عن أبي رجاء، عن الحسن، في قوله ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ) فإن قريشا كانوا يأكلون التمر والزبد، ويقولون: تزقموا هذا الزقوم. قال أبو رجاء: فحدثني عبد القدّوس، عن الحسن، قال: فوصفها الله لهم في الصافات. حدثنا ابن بشار، قال: ثنا هوذة، قال: ثنا عوف، عن الحسن، قال: قال أبو جهل وكفار أهل مكة: أليس من كذب ابن أبي كَبشة أنه يوعدكم بنار تحترق فيها الحجارة، ويزعم أنه ينبت فيها شجرة ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ) قال: هي شجرة الزَّقوم. حدثني عبد الله بن أحمد بن يونس، قال: ثنا عبثر، قال: ثنا حصين، عن أبي مالك في هذه الآية ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ) قال: شجرة الزقوم. حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا هشيم، عن حصين، عن أبي مالك، قال في قوله ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ) قال: هي شجرة الزقوم. حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا عبد الله بن المبارك، عن رجل يقال له بدر، عن عكرمة، قال: شجرة الزقوم. حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا إسرائيل، عن فرات القزّار، قال: سُئل سعيد بن جبير عن الشجرة الملعونة، قال: شجرة الزقوم. حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا هشيم، عن عبد الملك العَزْرميّ، عن سعيد بن جبير (وَالشَّجَرَةَ المَلْعُونَةَ) قال: شجرة الزقوم. حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن منصور، عن إبراهيم، بمثله. حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى؛ وحدثني الحارث، قال: ثني الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ) قال: الزقوم. حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج ، عن ابن جريج، عن مجاهد، مثله. حدثنا ابن حميد، قال: ثنا جرير، عن أبي المَحجل، عن أبي معشر، عن إبراهيم، أنه كان يحلف ما يستثني، أن الشجرة الملعونة: شجرة الزقوم. حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا إسرائيل، عن فُرات القزاز، قال: سألت سعيد بن جبير، عن الشجرة الملعونة في القرآن، قال: شجرة الزَّقوم. حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا ابن عيينة، عن عمرو، عن عكرمة عن ابن عباس، قال: هي الزقوم. حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، قوله ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلا طُغْيَانًا كَبِيرًا ) وهي شجرة الزقوم، خوّف الله بها عباده، فافتتنوا بذلك، حتى قال قائلهم أبو جهل بن هشام: زعم صاحبكم هذا أن في النار شجرة، والنار تأكل الشجر، وإنا والله ما نعلم الزقوم إلا التمر والزبد، فتزقموا، فأنـزل الله تبارك وتعالى حين عجبوا أن يكون في النار شجرة إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ * طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ ، إني خلقتها من النار، وعذّبت بها من شئت من عبادي. حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثور، عن معمر، عن قتادة ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ) قال: الزقوم؛ وذلك أن المشركين قالوا: يخبرنا هذا أن في النار شجرة، والنار تأكل الشجر حتى لا تدع منه شيئا، وذلك فتنة. حُدثت عن الحسين بن الفرج، قال: سمعت أبا معاذ يقول: ثنا عبيد بن سليمان، قال: سمعت الضحاك يقول في قوله ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ) قال: شجرة الزقوم. حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال : قال ابن زيد، في قوله ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ) الزقوم التي سألوا الله أن يملأ بيوتهم منها، وقال: هي الصَّرفَان بالزبد تتزقمه، والصرفان: صنف من التمر، قال: وقال أبو جهل: هي الصرفان بالزبد، وافتتنوا بها. وقال آخرون: هي الكشوث (4) . * ذكر من قال ذلك: حدثنا أبو كريب، قال: ثنا محمد بن إسماعيل بن أبي فديك، عن ابن أبي ذئب، عن مولى بني هاشم حدثه، أن عبد الله بن الحارث بن نوفل، أرسله إلى ابن عباس، يسأله عن الشجرة الملعونة في القرآن؟ قال: هي هذه الشجرة التي تلوي على الشجرة، وتجعل في الماء، يعني الكشوثي. وأولى القولين في ذلك بالصواب عندنا قول من قال: عنى بها شجرة الزقوم، لإجماع الحجة من أهل التأويل على ذلك، ونصبت الشجرة الملعونة عطفا بها على الرؤيا. فتأويل الكلام إذن: وما جعلنا الرؤيا التي أريناك، والشجرة الملعونة في القرآن إلا فتنة للناس، فكانت فتنتهم في الرؤيا ما ذكرت من ارتداد من ارتدّ، وتمادِي أهل الشرك في شركهم، حين أخبرهم رسول الله صلى الله عليه وسلم بما أراه الله في مسيره إلى بيت المقدس ليلة أُسري به، وكانت فتنهم في الشجرة الملعونة ما ذكرنا من قول أبي جهل والمشركين معه: يخبرنا محمد أن في النار شجرة نابتة، والنار تأكل الشجر فكيف تنبت فيها؟ وقوله ( وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلا طُغْيَانًا كَبِيرًا ) يقول: ونخوّف هؤلاء المشركين بما نتوعدهم من العقوبات والنكال، فما يزيدهم تخويفنا إلا طغيانا كبيرا، يقول: إلا تماديا وغيا كبيرا في كفرهم وذلك أنهم لما خُوّفوا بالنار التي طعامهم فيها الزقوم دعوا بالتمر والزبد، وقالوا: تزقموا من هذا. وبنحو الذي قلنا في ذلك ، قال أهل التأويل. * ذكر من قال ذلك؛ وقد تقدّم ذكر بعض من قال ذلك ، ونذكر بعض من بقي. حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين ، قال: ثني حجاج، قال قال ابن جريج (وَالشَّجَرَةَ المَلْعُونَةَ) قال: طلعها كأنه رءوس الشياطين، والشياطين ملعونون. قال ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ) لما ذكرها زادهم افتتانا وطغيانا، قال الله تبارك وتعالى، ( وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلا طُغْيَانًا كَبِيرًا ). -------------------- الهوامش : (1) لعله: ولتسع سنين: أي ولمضي تسع...إلخ. (2) معناه: لم يره الناس بعدها ضاحكا ضحكا تاما حتى مات. (3) ‌اختصر المتن اكتفاء بما سبق قريبا. (4) الكشوث، والكشوثا: نبت يتعلق بالأغصان، ولا عرق له في الأرض. وهي لفظة سوادية (انظر اللسان والتاج).